- image.jpg (377.01 KiB) געזען געווארן 31 מאל
אין די געסלעך פון פּראג, א שטאט וואס איז געווען דאס הארץ פון תורה און חכמה אין אייראפע פאר הונדערטער יארן, (דער שטאט פון דער באקאנטער 500 יעריגער הגדה דיסקוטירט אין פריערדיגן ארטיקל), האט געלעבט און געווירקט איינער פון די גרעסטע גאונים און פוסקים פון די ת”ק יארן: רבי אלעזר פלעקלס (תקי”ד–תקפ”ו), באקאנט איבער דער גאנצער וועלט אלס דער “תשובה מאהבה”, נאך זיין בארימטן שו”ת ספר. ער איז געווען פיל מער ווי בלויז א רב; ער איז געווען א לוחם פאר דעם ריינעם אמת, א ראש ישיבה פאר טויזנטער תלמידים, און א פירער וואס איז געשטאנען ביים שוועל פון א נייער תקופה אין דער אידישער געשיכטע.
דער תלמיד מובהק פון “נודע ביהודה”
רבי אלעזר איז געבוירן געווארן אין פּראג צו א פארמעגליכער פאמיליע. זיין גאנץ לעבן איז ער געווען נאנט פארבונדן מיט זיין גרויסן רבי’ן, דער נודע ביהודה (רבי יחזקאל לאנדא). רבי אלעזר איז געווען זיין תלמיד מובהק און האט שפּעטער געדינט אלס דיין און ראש בית דין אין פּראג אונטער זיין רבי’ן.
די אהבה צווישן דעם רבי’ן און תלמיד שפּיגלט זיך אפ אין די בריוו-אויסטוישן צווישן זיי. אין זיין ספר ברענגט רבי אלעזר שאלות וואס ער האט געשיקט צום נודע ביהודה, וואו ער רעדט צו אים מיט א געוואלדיגער הערצה און דרך ארץ:
נאך פיר יאר אלס רב אין גויטיין (Kojetin), מעהרן, איז ער צוריקגעקומען קיין פּראג, וואו ער האט געדינט אלס דיין און שפעטער אלס דער ראש בית דין ביז זיין פטירה.“שלום לרבינו הגדול המקום יהי’ בעזרו, שלום עליך רבי ומורי, קירי קירי, ישעי ואורי, הדרא ארעא והדרא פרי עץ הדר, בקודש נאדר, יקר האדר, דקימא לדרי דרי, ה”נ רבן של כל ישראל, גאון הגאונים ומופת הדור, כבוד שמו תהלתו בקהל חסידים, מרנא ורבנא יחזקאל נשיא הלוים, נשיא בית אב לחכמים, החיים והשלום יחדו יהיו תמים, עד אחרית הימים אוכי”ר.
“אחרי הכריעה והשתחוי’ וקידה חמש מאות מול הדרת קדש כו’, עתה באתי על ד”ת כי ארוכה מארץ מדת ענותנותו, משיב שלום לכל אדם תשובה מאהבה, אוהב את המקום ד”א של הלכה והקב”ה בעולמו כו’, ואנכי שואל בטובו הגדול להשיב לי על איזה שאלות כו’.”
תשובה מאהבה, ח”א סי’ ב.
תשובה מאהבה און כסות עינים
זיין הויפט ווערק, די שו”ת “תשובה מאהבה”, איז ביז היינט אן אבן הפינה אין די עולם ההלכה. דער נאמען אליין פארציילט זיין מהות: ער האט געענטפערט שאלות מיט א ליבשאפט צו אידן, אבער מיט א שארפקייט צום אמת. דער ספר איז פול מיט שכל’דיגע און טיפע הלכה-שמועסן, וואו ער האנדלט מיט טעכנישע פראגעס (ווי למשל די מאס פון א ‘כזית’ אדער די כשרות פון א מקוה) צוזאמען מיט פּראקטישע שאלות פונעם טאג-טעגליכן לעבן.
איינער פון די מערסט באקאנטע און אייגנארטיגע טיילן פון זיין ספר איז דער ספעציעלער קונטרס “כסות עינים”, וואס ער האט געשטעלט אלס הקדמה צו זיין ספר. אין א צייט ווען די אידישע וועלט האט אנגעהויבן פילן די ווינטן פון דער “אויפקלערונג” (Enlightenment), האט רבי אלעזר גענומען א מוטיגן שריט אפצואווענדן די בלבולים כאילו די אידישע מקורות זענען פיינטליך צו אנדערע פעלקער.
ער ערקלערט מיט גרויס קלארקייט אז די אלע קללות און שארפע אויסדרוקן אין גמרא קעגן גויים זענען געווען געצילט בלויז קעגן די אלטע עובדי עבודה זרה וואס זענען געווען פארדארבן און גרויזאם און האבן נישט געהאט קיין שום מאראלישע געזעצן. ווידער די פעלקער אין זיין צייט, וואס היטן די שבע מצוות בני נח, רופט ער אן “חסידים” און “עושי רצונו”, און ער פסק’נט בפירוש אז זיי האבן א חלק לעולם הבא. ער האט אונטערגעשטראכן אז א איד מוז זיין ערליך צו יעדן מענטש און ס'איז שטרענג פארבאטן צו באגנבענען אדער באשווינדלען א גוי, און מ'מוז זוכן זייער שלום און וואוילזיין און העלפן זייערע עניים.
זיין טאלעראנץ האט זיך אויך ארויסגעוויזן אין זיין פערזענליכער פריינדשאפט מיט קאַרל פישער, דער עסטרייכישער קייסערליכער צענזאר אין פּראג. פישער פלעגט שיקן שאלות צו רבי אלעזר איבער הלכה, ווי צום ביישפיל איבער "ניטל נאכט"1 און איבער די שבועה וואס א איד שווערט אין געריכט, און רבי אלעזר האט אים געענטפערט מיט גרויס כבוד און ליבשאפט. אין זיין תשובה צו פישער באטאנט רבי אלעזר אז א שבועה צו א גוי איז פונקט אזוי הייליג ווי א שבועה צו א איד און א איד וואס שווערט פאלש פאלט ארויס פון דער גאנצער מענטשהייט.2
דרך הלימוד
ר’ אלעזר האט געהאלטן אז אין זיין דור לערנט מען צו פיל “לופטיגע פלפולים” וואס האבן נישט קיין טעם, אנשטאט לערנען פשוט’ע הלכה למעשה. אינעם “פתיחה” צו זיין תשובה מאהבה, רייסט ער שארף אראפּ די רבנים וואס קענען נאר חריפות אבער ווייסן נישט וויאזוי צו ענטפערן א שאלה אין הלכה.3
אין תשובה מאהבה ברענגט ער א תקנה וואס דער נודע ביהודה און זיין בית-דין האט אוועקגעשטעלט אין פּראג אין יאר תקמ”ו, אז קיין שום תלמיד-חכם טאר נישט דרוקן קיין נייע ספרים ביז ער ווערט פערציג יאר אלט, כדי די ספרים זאלן זיין באמת דורכגעטראכט.4
דער ביטערער קאמף קעגן די שבתאים און פראנקיסטן
רבי אלעזר פלעקלס איז געווען אפשר דער שארפסטער לוחם אין זיין צייט קעגן די רעשטלעך פון די שבתאים (די נאכפאלגער פון שבתי צבי) און די נאכפאלגער פון יעקב פראנק, שבתי צבי’ס ממלא מקום אין פוילן. אין די ת”ק יארן, איז פראג געווען א צענטער פאר די שבתאות באוועגונג, אין וועלכע רבי אלעזר האט געזען א געוואלדיגע סכנה פארן עקזיסטענץ פון כלל ישראל. ר' אלעזר האט געדרוקט א ספעציעלן קונטרס מיט'ן נאמען "אהבת דוד" (תק”ס), וואו ער רייסט אראפ די כתות מיט שארפע ווערטער, רופנדיג זיי "כלבים רעים".
אויך אין זיינע תשובות קעמפט ער שארף קעגן זיי. אין א תשובה פון רבי אלעזר, געשריבן אין יאר תקנ”א צו זיין תלמיד, מרדכי פון גויטיין, פרעגט אים זיין תלמיד צי מ'מעג זיך משדך זיין מיט די שבתאים און די פראנקיסטן. פון דעם ספעציפישן נידון זעט אויס ווי מרדכי אליין איז געווען נוטה מתיר צו זיין דעם שידוך, מיטן טענה אז די מדוברת איז זייער יונג און האט זיך דעריבער נאכנישט צוגעוואוינט צו די פירונגען פונעם כת. רבי אלעזר פלעקלס קאכט און ברויזט ווי אזוי מרדכי האט בכלל געקענט טראכטן א הוה אמינא פון אזא פלאן. ער פסק'נט אז חתונה צו האבן מיט די קינדער פון די אפיקורסים איז גלייך ווי א נותן מזרעו למולך, ווייל די גאנצע ציל פון די אפיקורסים איז נאר צו פאנגען אנדערע נשמות און זיי אריינשלעפן צו זייער פארקרומטע אמונה. זיי זענען פיל ערגער ווי די כותים און די קראים, און קל וחומר סאך ערגער פון פשוט'ע גויים. ווייל — ווי רבי אלעזר טענה'ט — די גויים צווישן וועמען מיר וואוינען זענען נישט קיין עובדי עבודה זרה און טוען נישט קיין תועבות; זיי רעכענען זיך צווישן די 'חסידים'. אבער נישט אזוי זענען די שבתאים און די פראנקיסטן, וואס זענען רעכטע עובדי עבודה זרה און פובליקע זינדיגער. רבי אלעזר דערמאנט פאר מרדכי דעם שארפן צוגאנג וואס עזרא הסופר האט אנגענומען: אויך מיר מוזן אינגאנצן אוועקשטיין פון די דאזיגע כתות. פון רבי אלעזר'ס ווערטער שיינט ארויס אז עס איז מרדכי אליין וועלכער האט געוואלט חתונה האבן מיט דעם מיידל. דער איינציגסטער וועג ווי אזוי מרדכי מעג קלערן זיך צו משדך זיין מיט איר, זאגט ער, איז נאר אויב ער ווייסט קלאר, אן קיין שום ספק, אז די שמועה אז איר משפחה האט שייכות צו די שבתאים איז בלויז א פוסטער קלאנג און האט פשוט נישט קיין שום יסוד.5
אין אן אנדערע תשובה פון יאר תקנ”ד געשריבן צו נאך א תלמיד זיינער, רבי חיים הירש א דיין אין גויטיין, טוט רבי אלעזר ארומרעדן איבער די שאלה צי מ'מעג ענטפערן 'אמן' ווען מ'הערט א ברכה פון א שבתאי. רבי אלעזר ברענגט אראפ דעם פסק פונעם רמב"ם אז מ'טאר נישט ענטפערן 'אמן' אויף א ברכה פון אן אפיקורס. ווען זיי מאכן א ברכה האבן זיי נישט אינזינען דעם אויבערשטן, נאר:
“כת הרשעה מאמיני שבתי צבי שר”י כל כוונתם על פגר שלהם…. ואלו רשעי אדוקי פגר ש"ץ תיפח רוחו ונשמתו כל תפלתם תועבה, בודאי אם מזכירין כל הברכה כל מחשבתם הנדחה לש"ץ רע שלהם… אלו מאמיני בשקץ התועב ש"ץ מודח ועושין אותו לאלהות ולא עוד אלא שאוו אלהות הרבה, בכל דור ודור עושין אלהות אחרת כנודע6, ודאי המה גרועים ופחותים ושפלים מכל אפיקורסי ארץ… פגרי האנשים הפושעים שמאמינים שהשוטה רשע ש”ץ ארור הוא אלהות, וכל מחשבתם הרעה בכל התפלות ובכל הברכות עליו, אין ספק העונה אמן אחריהם ברך ונאץ את ה’ אלדים חיים ומלך עולם".7
אין זיין ספר ברענגט ער אויך א תשובה וואס דער נודע ביהודה האט אים געשריבן אין יאר תק”מ, ווען רבי אלעזר איז געווען רב אין גויטיין. ער האט דעמאלטס אנגעפרעגט ביי זיין רבי’ן צי מ'מעג נוצן א ספר תורה וואס איז געשריבן געווארן דורך א סופר וואס מ'האט חושד געווען אז ער איז באהאלטענערהייט א שבתאי.8
רבי אלעזר פלעקלס האט שווער געקעמפט קעגן זיי אין זיינע דרשות און תשובות, און האט איבערגעדרוקט דעם ספעציעלן "כרוז" קעגן זיי פון יאר תפ”ו אין פראג,9 צייגנדיג אז זייער גאנצע אמונה איז געבויט אויף ליגנט און שקר. צוליב זיין שטארקער שטעלונג האט ער אסאך געליטן.
זיין קריטיק אויף זוהר און קבלה
א טייל פון רבי אלעזר’ס קאמף קעגן די כתות איז געווען זיין קריטיק אויף דעם אופן וויאזוי מען לערנט קבלה. ער האט געהאלטן אז די שבתאים נוצן דעם ספר הזוהר צו פארדרייען די תורה און פאלשערהייט מצדיק זיין זייערע עבירות. ער איז געגאנגען אזוי ווייט, אין א תשובה צום צענזאר פישער, ווי צו טענה’ן אז אינעם זוהר זענען אריינגעפאלן אסאך זיופים דורך שפעטערדיגע מחברים, און אז עס איז נישט מעגליך אז דאס גאנצע ספר זאל זיין פונעם תנא רבי שמעון בר יוחאי, וויבאלד עס ווערן דארט דערמאנט אמוראים וואס האבן געלעבט הונדערטער יארן שפעטער.
רבי אלעזר ווארנט איינמאל און נאכאמאל, בעיקר אין זיין חיבור “אהבת דוד”, אז דער עיקר איז צו לערנען גמרא און פוסקים, און לערנען קבלה איז נאר א טפל. ער האט אפילו געלויבט די קייסערליכע פארארדנונגען וואס האבן באגרעניצט דאס דרוקן פון קבלה ספרים אין עסטרייך:
לשם יחוד“באו ונחזיק טובה וחינות, לשני מלכים גדולים אדירים, אדוננו המשובח [המנוח] הקיסר יאזעף השני ואדוננו המהולל הקיסר פראנץ השני, אשר צפו והביטו בחכמתם הנפלאה, רבות רעות ושבושי דעות, תסתעפנה מחלומות והבלים המקובלים, והמה לנזקי בני האדם, נזקי הגופות ונזקי הנפשות, ופקדו באזהרה גדולה, שלא להביא ספרי קבלה בכל מדינות מלכותם, הפקודה הראשונה העכסט האף דעקרעט פאם 2 נאוועמבער 785 למספרם והשני פאם 7 יוניע 794 למספרם.”10
עס איז באקאנט דער נודע ביהודה’ס תשובה קעגן דאס זאגן “לשם יחוד”. רבי אלעזר ברענגט אז זיין רבי האט זיך זייער געבייזערט און נישט געלאזט שאקלען מיט זיין מהודר’דיגן אתרוג, איינער וואס האט געזאגט די נייע "יהי רצון".11 פון דער אנדערער זייט שרייבט ער, אז זיין רבי האט נישט מוחה געווען אויף די שטאטס-מענטשן וואס האבן געזאגט יהי רצון:
אינטערעסאנט איז אז א הגדה איז לעצטנס אנטדעקט געווארן, וואס איז גענוצט געווארן אין די שפּעטע תק”מ יארן דורך רבי אלעזר. די זייטן פון דער הגדה אנטהאלט א נוסח פון “לשם יחיד” צו זאגן פאר קידוש געשריבן דורך רבי אלעזר, ווארשיינליך צווישן תקמ”ד–תק”נ. מעגליך אז ער איז בלויז שפּעטער געווארן קעגן דאס זאגן לשם יחוד, ווי עס זעט זיך פון זיין אויבנדערמאנטן תשובה פון תקנ”ג און אין נאך ערטער.12 אדער האט ער געהאלטן אז דאס איז נאר פאר יחידי סגולה ווי אים און זיינס גלייכן, נישט פארן פשוט’ן המון עם.“הנה ראיתי ממורינו ורבינו הגדול מוהר"י סג"ל לנדא אב"ד ור"מ נשמתו בג"ע עליון … לא אמר שום יה"ר ותפלות ותחנות ולשם יחוד שחידשו זה ק"ן שני', אבל להצבור לא מחה.”
תשובה מאהבה ח”א, סי’ צ.
- image (1).jpg (447.35 KiB) געזען געווארן 31 מאל
השכלה און משכילים
רבי אלעזר איז געווען א מעסיגער מענטש. כאטש ער האט אין אנהייב געקעמפט קעגן די משכילים* און קעגן משה מענדלסאן’ס איבערזעצונג פון דער תורה, האט ער שפעטער געהאט א מער ליבליכע שטעלונג. עס איז אינטערעסאנט צו זען אז אין זיינע הלכה’דיגע דיונים נוצט ער אמאל מענדלסאן’ס “ביאור” צו פארשטיין דעם פשט פון פסוקים. ער רופט אים אויף א פּלאץ “המתורגמן החכם השלם מוהר”מ דעסא”.13
טראץ זיין נאנטקייט צו געוויסע משכילים, איז רבי אלעזר געבליבן א שטארקער פארטיידיגער פון די אלטע מנהגים. ער האט זיך שארף ארויסגעשטעלט קעגן יעדן שינוי אין נוסח התפילה. ער האט געשריבן א לאנגע תשובה צו פארטיידיגן די פיוטים פונעם קליר קעגן די וואס האבן געוואלט חוזק מאכן פון זייער שפראך. ער האט אויפגעוויזן אז די ראשונים, ווי רש"י און תוספות, האבן געהאט די גרעסטע ליבע צו די דאזיגע פיוטים.14
זיין פטירה און ירושה
אום חול המועד פסח תקפ”ו איז רבי אלעזר קראנק געווארן. פאר זיין פטירה האט ער געזאגט: “היום אני הולך לדרכי לבית עולמי”, און נאכן ענדיגן די ווערטער “הבוטח בה’ חסד יסובבנהו”, איז זיין נשמה אויסגעגאנגען. ער איז באגראבן געווארן סמוך ונראה צו זיין גרויסן רבין, דער נודע ביהודה. ער האט איבערגעלאזט אסאך ספרים וואס ווערן געלערנט ביזן היינטיגן טאג מיט גרויס דורשט:
- תשובה מאהבה – זיינע תשובות אין הלכה. לעצטנס זענען אנטדעקט געווארן נייע כתבי-יד פון אים, אריינגערעכנט א חלק אויף אבן העזר וואס איז דורכאויס הונדערטער יארן נישט געווען באקאנט.
- עולת חודש – זיינע דרשות.
- מעשה ברבי אלעזר – זיין פירוש אויף דער הגדה.
- מלאכת הקודש – איבער די הלכות פון שמות הקדושים און סת”ם.
- חזון למועד – אויף מועדים.
ווי עס שיינט האט ער באפוילן פּונקטליך וואס צו שרייבן אויף זיין מציבה; עס פארמאגט נישט קיין שום טיטלען און שבחים אויף אים. אויבן שטייט אז ער האט באפוילן צו מאלן א געהענגל טרויבן אויף דער מציבה.
-------------------
1
https://opensiddur.org/wp-content/uploa ... o-1999.pdf
2
תשובה מאהבה ח”א סי’ כו.
3
“פתיחת שער” צו תשובה מאהבה ח”א, פראג תקס”ט, 6–7.
4
ח”ג סי’ שעה.
5
ח”א סי’ סט.
6
שם סי’ ח.
7
דאס באציט זיך צו די שבתאי’שע און פראנקיסטישע כפירה אז כביכול גאט באווייזט זיך בבשר ודם אין די פארשידענע אזוי-גערופענע ‘משיחים’ פון די כת רח”ל
8
שם סי’ קי.
9
זע דא.
10
אהבת דוד, פראג תק”ס, עמ’ כ. ער ברענגט דאס אויך אין זיין אויבנדערמאנטן תשובה צו פישער, סי’ כו.
11
שם סי’ א, אות ז.
12
https://seforimblog.com/2016/12/some-ne ... r-eleazar/.
13
שם סוף סי’ א.
14
תשובה מאהבה, ח”א סי’ א.
* ער דרוקט זיך אויס אויף די משכילים: “…ותערובות גופים, בדור טהור בעיניו, אשר כל אחד בונה במה לעצמו ומקריב עליו איש אשר ידבנו לבו, ונב שפתים לדידהו לא הוי מום, ומקטיר כל שאר וכל דבש המתוק לפיו, ומרורת פתנים בקרבו, ובכל חוצות הוי חכמים בעיניהם”