די סיבה פונעם שואה

[צווייטער]

לענ"ד מאסן הריגות. ה"י כל עמו בית ישראל.

מאסן הריגות איז ליידער געווען במלוא מובן המילה.

כל עמו בית ישראל - כבר נשבע השי''ת שלא יכלה זרעו כמ''ש ואף גם זאת בהיותם בארץ אויביהם לא מאסתים ולא געלתים לכלותם.

6,000,000 איז נישט גענוג?

כ'זעה כ'בין נישט גוט פארשטאנען געווארן.
אוודאי און אוודאי איז דער שואה א בחינה פון "הריני מתיר את בשרכם" חלילה, אבער פונקט אזוי איז געוועהן די חורבנות בית המקדש וכו'.

און

שמעתי מכבר אז אין די אידישע היסטאריע - כולל די חורבן ביהמ''ק - איז נאך קיינמאל פארגעקומען אזא חורבן ווי ביים שואה, פרעג די וואס ווייסן.

[בקיצור]

מאסן הריגות איז ליידער געווען במלוא מובן המילה.

כל עמו בית ישראל - כבר נשבע השי''ת שלא יכלה זרעו כמ''ש ואף גם זאת בהיותם בארץ אויביהם לא מאסתים ולא געלתים לכלותם.

6,000,000 איז נישט גענוג?

כ'זעה כ'בין נישט גוט פארשטאנען געווארן.
אוודאי און אוודאי איז דער שואה א בחינה פון "הריני מתיר את בשרכם" חלילה, אבער פונקט אזוי איז געוועהן די חורבנות בית המקדש וכו'.

און

שמעתי מכבר אז אין די אידישע היסטאריע - כולל די חורבן ביהמ''ק - איז נאך קיינמאל פארגעקומען אזא חורבן ווי ביים שואה, פרעג די וואס ווייסן.

דו ווייסט באמת נישט?

[צווייטער]

כ'זעה כ'בין נישט גוט פארשטאנען געווארן.
אוודאי און אוודאי איז דער שואה א בחינה פון "הריני מתיר את בשרכם" חלילה, אבער פונקט אזוי איז געוועהן די חורבנות בית המקדש וכו'.

און

שמעתי מכבר אז אין די אידישע היסטאריע - כולל די חורבן ביהמ''ק - איז נאך קיינמאל פארגעקומען אזא חורבן ווי ביים שואה, פרעג די וואס ווייסן.

דו ווייסט באמת נישט?

סא וואס איז געווען דיין קשיא?

[בקיצור]

מ'ארף פארשטיין, אז אפילו אויב די שואה איז געוועהן ערגער ווי די חורבנות בית המקדש, א זאך וואס כ'מיין אז ס'איז נישט מדוייק כלל, איז אבער די לשון הריני מתיר את ברשכם גארנישט ערגער ווי די פסוקי תהילים וואס שטייט אויפן חורבן:

נָתְנ֡וּ אֶת־נִבְלַ֬ת עֲבָדֶ֗יךָ
  מַ֭אֲכָל לְע֣וֹף הַשָּׁמָ֑יִם
    בְּשַׂ֥ר חֲ֝סִידֶ֗יךָ לְחַיְתוֹ־אָֽרֶץ׃
גשָׁפְכ֬וּ דָמָ֨ם ׀ כַּמַּ֗יִם
  סְֽבִ֘יב֤וֹת יְֽרוּשָׁלָ֗͏ִם
  וְאֵ֣ין קוֹבֵֽר׃

[אנדערער]

לענ"ד מאסן הריגות. ה"י כל עמו בית ישראל.

מאסן הריגות איז ליידער געווען במלוא מובן המילה.

כל עמו בית ישראל - כבר נשבע השי''ת שלא יכלה זרעו כמ''ש ואף גם זאת בהיותם בארץ אויביהם לא מאסתים ולא געלתים לכלותם.

6,000,000 איז נישט גענוג?

כ'זעה כ'בין נישט גוט פארשטאנען געווארן.
אוודאי און אוודאי איז דער שואה א בחינה פון "הריני מתיר את בשרכם" חלילה, אבער פונקט אזוי איז געוועהן די חורבנות בית המקדש וכו'.

און

און וואס?

[צווייטער]

מ'ארף פארשטיין, אז אפילו אויב די שואה איז געוועהן ערגער ווי די חורבנות בית המקדש, א זאך וואס כ'מיין אז ס'איז נישט מדוייק כלל, איז אבער די לשון הריני מתיר את ברשכם גארנישט ערגער ווי די פסוקי תהילים וואס שטייט אויפן חורבן:

נָתְנ֡וּ אֶת־נִבְלַ֬ת עֲבָדֶ֗יךָ
  מַ֭אֲכָל לְע֣וֹף הַשָּׁמָ֑יִם
    בְּשַׂ֥ר חֲ֝סִידֶ֗יךָ לְחַיְתוֹ־אָֽרֶץ׃
גשָׁפְכ֬וּ דָמָ֨ם ׀ כַּמַּ֗יִם
  סְֽבִ֘יב֤וֹת יְֽרוּשָׁלָ֗͏ִם
  וְאֵ֣ין קוֹבֵֽר׃

איך כאפ נישט די נקודה, וואס ווילסטו זאגן? אז ביים חורבן איז אויך געווען א אני מתיר את בשרכם? נניח, איז וואס? אויף וועמען ווערט דא שווער?

[וזה ברור]

לענ"ד מאסן הריגות. ה"י כל עמו בית ישראל.

מאסן הריגות איז ליידער געווען במלוא מובן המילה.

כל עמו בית ישראל - כבר נשבע השי''ת שלא יכלה זרעו כמ''ש ואף גם זאת בהיותם בארץ אויביהם לא מאסתים ולא געלתים לכלותם.

6,000,000 איז נישט גענוג?

כ'זעה כ'בין נישט גוט פארשטאנען געווארן.
אוודאי און אוודאי איז דער שואה א בחינה פון "הריני מתיר את בשרכם" חלילה, אבער פונקט אזוי איז געוועהן די חורבנות בית המקדש וכו'.

און

עי' מה שכ' הרב הקדוש בעל 'חובת התלמידים' זי"ע הי"ד בספרו 'אש קודש' שכ' בדבריו לחנוכה שנת תש"ב דברי מוסר, שישנם אנשים מקשים על הנהגת הבורא ח"ו, שנראה להם שהוסרה השגחת הקל מעמו רח"ל, אבל באמת אין מקום לקושיות וא"א להבין דרכי ה', ובכל אחת כמה מאות שנים באו מאורעות כאלו וכו' ועוד למה כשלמדו בפסוק, גמרא, ומדרש, ושמע מצרות ישראל מאז ועד עתה לא נפגמה אמונתו ועתה נפגמה, כי אלו האנשים שאומרים שיסורים כמו אלו לא היו לישראל טועים הם, בחורבן ביהמ"ק בביתר היו כמו אלו וגו'. וישנו שם הג"ה מהקדוש המחבר שכ' לשנה האחרת וז"ל: רק כהצרות שהיו עד שלהי דשנת תש"ב היו כבר, אבל כהצרות משונות, ומיתות רעות ומשונות שחדשו הרשעים הרוצחים המשונים עלינו בית ישראל, משלהי תש"ב, לפי ידיעתי בדברי חז"ל ובדברי הימים אשר לישראל בכל, לא הי' כמותם וד' ירחם עלינו ויצילינו מידם כהרף עין - (יום ועש"ק י"ח כסליו תש"ג. המחבר).

[בקיצור]

מ'ארף פארשטיין, אז אפילו אויב די שואה איז געוועהן ערגער ווי די חורבנות בית המקדש, א זאך וואס כ'מיין אז ס'איז נישט מדוייק כלל, איז אבער די לשון הריני מתיר את ברשכם גארנישט ערגער ווי די פסוקי תהילים וואס שטייט אויפן חורבן:

נָתְנ֡וּ אֶת־נִבְלַ֬ת עֲבָדֶ֗יךָ
  מַ֭אֲכָל לְע֣וֹף הַשָּׁמָ֑יִם
    בְּשַׂ֥ר חֲ֝סִידֶ֗יךָ לְחַיְתוֹ־אָֽרֶץ׃
גשָׁפְכ֬וּ דָמָ֨ם ׀ כַּמַּ֗יִם
  סְֽבִ֘יב֤וֹת יְֽרוּשָׁלָ֗͏ִם
  וְאֵ֣ין קוֹבֵֽר׃

איך כאפ נישט די נקודה, וואס ווילסטו זאגן? אז ביים חורבן איז אויך געווען א אני מתיר את בשרכם? נניח, איז וואס? אויף וועמען ווערט דא שווער?

אויפן סאטמארער רב, וואס וויל מכריח זיין אז די שמדיות ביים קריג איז געוועהן אלס העברה על שלוש שבועות, און ער טענה'ט אז אזוי קומט אויס פון חז"ל "הריני מתיר את בשרכם", און ער איז מוציא פון די פשוט'ע פשט, אז כלל ישראל איז דעמאלס געוועהן בשפל המצב, און ס'אי זמקויים געווארן די תוכחה, לא קשר מיטן העברה על שלוש שבועות.

[אנדערער]

מ'ארף פארשטיין, אז אפילו אויב די שואה איז געוועהן ערגער ווי די חורבנות בית המקדש, א זאך וואס כ'מיין אז ס'איז נישט מדוייק כלל, איז אבער די לשון הריני מתיר את ברשכם גארנישט ערגער ווי די פסוקי תהילים וואס שטייט אויפן חורבן:

נָתְנ֡וּ אֶת־נִבְלַ֬ת עֲבָדֶ֗יךָ
  מַ֭אֲכָל לְע֣וֹף הַשָּׁמָ֑יִם
    בְּשַׂ֥ר חֲ֝סִידֶ֗יךָ לְחַיְתוֹ־אָֽרֶץ׃
גשָׁפְכ֬וּ דָמָ֨ם ׀ כַּמַּ֗יִם
  סְֽבִ֘יב֤וֹת יְֽרוּשָׁלָ֗͏ִם
  וְאֵ֣ין קוֹבֵֽר׃

איך כאפ נישט די נקודה, וואס ווילסטו זאגן? אז ביים חורבן איז אויך געווען א אני מתיר את בשרכם? נניח, איז וואס? אויף וועמען ווערט דא שווער?

אויפן סאטמארער רב, וואס וויל מכריח זיין אז די שמדיות ביים קריג איז געוועהן אלס העברה על שלוש שבועות, און ער טענה'ט אז אזוי קומט אויס פון חז"ל "הריני מתיר את בשרכם", און ער איז מוציא פון די פשוט'ע פשט, אז כלל ישראל איז דעמאלס געוועהן בשפל המצב, און ס'אי זמקויים געווארן די תוכחה, לא קשר מיטן העברה על שלוש שבועות.

איר ווייסט די טייטש פון הרינו מתיר את בשרכם?

איר קענט אנווייזן ווען אין היסטאריע איז געווען אז א איד איז געווען ממש הפקר אויף אזא פארנעם? ביים חורבן הבית איז עס געווען די וועג וויאזוי א מלחמה האט זיך געענדיגט יענע צייטן. סאלדאטן האבן אויסגעגעבן זייער רציחה אויף שוצלאזע מענטשן און בארויבט אלעס

ביי די צווייטע וועלט מלחמה האט די וועלט געהאט אינטערנאציאנאלע געזעצן צו באשיצן אפילו קריגס געפאנגענע

[בקיצור]

איך כאפ נישט די נקודה, וואס ווילסטו זאגן? אז ביים חורבן איז אויך געווען א אני מתיר את בשרכם? נניח, איז וואס? אויף וועמען ווערט דא שווער?

אויפן סאטמארער רב, וואס וויל מכריח זיין אז די שמדיות ביים קריג איז געוועהן אלס העברה על שלוש שבועות, און ער טענה'ט אז אזוי קומט אויס פון חז"ל "הריני מתיר את בשרכם", און ער איז מוציא פון די פשוט'ע פשט, אז כלל ישראל איז דעמאלס געוועהן בשפל המצב, און ס'אי זמקויים געווארן די תוכחה, לא קשר מיטן העברה על שלוש שבועות.

איר ווייסט די טייטש פון הרינו מתיר את בשרכם?

איר קענט אנווייזן ווען אין היסטאריע איז געווען אז א איד איז געווען ממש הפקר אויף אזא פארנעם? ביים חורבן הבית איז עס געווען די וועג וויאזוי א מלחמה האט זיך געענדיגט יענע צייטן. סאלדאטן האבן אויסגעגעבן זייער רציחה אויף שוצלאזע מענטשן און בארויבט אלעס

ביי די צווייטע וועלט מלחמה האט די וועלט געהאט אינטערנאציאנאלע געזעצן צו באשיצן אפילו קריגס געפאנגענע

זייער א אינטרעסאנטע פשט אין הריני מתיר וכו'.
ווייל אמאל איז דאס געוועהו די געזעץ און היינט דאס.

אגב, די שחיטה שמחת תורה תשפ"ד איז דען נישט הריני מתיר וכו'?
און יענץ אי זאויך וועגן די שלוש שבועות?

[אנדערער]

זייער א אינטרעסאנטע פשט אין הריני מתיר וכו'.
ווייל אמאל איז דאס געוועהו די געזעץ און היינט דאס.

וואס איז אינטרעסאנט? זיי מסביר

[אנדערער]

אגב, די שחיטה שמחת תורה תשפ"ד איז דען נישט הריני מתיר וכו'?
און יענץ אי זאויך וועגן די שלוש שבועות?

אז מען קען אויס'הרג'ענען איבער טויזנט אידן מיט די גרויליגסטע וועגן און די גוים נעמען זיך אן פאר פאלעסטינער. וואס קען עס מיינען אנדערש?

[נקודות טובות]

מ'ארף פארשטיין, אז אפילו אויב די שואה איז געוועהן ערגער ווי די חורבנות בית המקדש, א זאך וואס כ'מיין אז ס'איז נישט מדוייק כלל, איז אבער די לשון הריני מתיר את ברשכם גארנישט ערגער ווי די פסוקי תהילים וואס שטייט אויפן חורבן:

נָתְנ֡וּ אֶת־נִבְלַ֬ת עֲבָדֶ֗יךָ
  מַ֭אֲכָל לְע֣וֹף הַשָּׁמָ֑יִם
    בְּשַׂ֥ר חֲ֝סִידֶ֗יךָ לְחַיְתוֹ־אָֽרֶץ׃
גשָׁפְכ֬וּ דָמָ֨ם ׀ כַּמַּ֗יִם
  סְֽבִ֘יב֤וֹת יְֽרוּשָׁלָ֗͏ִם
  וְאֵ֣ין קוֹבֵֽר׃

ס'איז שווער צו מדמה זיין די קריג מיט די חרבנות. די צווייטע וועלט קריג איז הן אסאך מער דאקיומענטירט ווי די חרבנות, און הן געדענק מיר נאך די לעבעדיגע עדות. און ווי אויך געדענק אז אין יענע זמנים איז געווען נארמאל צו פירן מלחמות און רצח'ענען ברוטאל, משא"כ ביים קריג איז שוין די וועלט געווען ציווילעזירט און די גאנצע געדאנק פון ארבעטס לאגערן אדער גאז קאמערן ממש לייגן זיך נישט על השכל.

אבער איך שיהיה איז דא א געדאנק פון הרג'ענען אידן, און דערנאך איז דא דאס מפקיר זיין. די שפילצייג וואס אידן זענען געווען ביין קריג, איז כמדומה נישט דאקיומענטירט ביי אנדערע זמנים. יא, מען האט גע'הרג'עט, געפייניגט, געהונגערט, וכו' וכו' וכו'. אבער די הפקרות וואס איז געווען ביים קריג, איז דאכט זיך נישט אין כלל פון די קאפיטל תהלים. מען רעדט נישט פון רציחה, מען רעדט פון דם ישראל איז געווען הפקר. איך רעד לדוגמא פון די שמייכל פון די ארומיגע ביים שערן די בארד פון א איד. נישט קיין רציחה, נאר פלעין געניצט דעם איד פאר א טוי. און איך רעד שוין נישט די עקספערימענטן פון דר מענגעלע ימח שמו. נאר דאס הרג'ענען בלויז פאר תאווה, אן קיין שנאה. הרגע'נען א איד כאילו מען איז אויף די יאגד פאר הערשן. מען האט נישט גע'רצח'עט לשם רציחה, נאר לשם תאווה. געשלאגן לשם תאווה. געפייניגט לשם תאווה. אלעס מיט א שמייכל און מיט א רואיגקייט. נישט מיט קיין כעס.

איך זאג נישט אז די דייטשן ימח שמם זענען נישט געווען קיין שונאי ישראל, נאר די רציחה זייערע איז געקומען מיט ישוב הדעת, נישט פון כעס. מיטן גרעסטן שמייכל אויפן פנים. א ליל שישי פארברענג. ממש ווי א גריל. א תאווה. דאס מיינט הריני מתיר.

[משה רבינו]

איך כאפ נישט די שאלה פון די חורבן דעמאלטס איז אויך געווען די ציווי חכמים פון זיך אינטערגעבן אין די בריונים די פריעדיגע גלגול פון די ציונים האבן נישט געהאלטן דערביי נאר זיך געשלאגן, ווען נישט וואלט קיין חורבן נישט געווען נאר מען וואלט געווען אין ירושלים אינטער די אומות

[אנדערער]

מ'ארף פארשטיין, אז אפילו אויב די שואה איז געוועהן ערגער ווי די חורבנות בית המקדש, א זאך וואס כ'מיין אז ס'איז נישט מדוייק כלל, איז אבער די לשון הריני מתיר את ברשכם גארנישט ערגער ווי די פסוקי תהילים וואס שטייט אויפן חורבן:

נָתְנ֡וּ אֶת־נִבְלַ֬ת עֲבָדֶ֗יךָ
  מַ֭אֲכָל לְע֣וֹף הַשָּׁמָ֑יִם
    בְּשַׂ֥ר חֲ֝סִידֶ֗יךָ לְחַיְתוֹ־אָֽרֶץ׃
גשָׁפְכ֬וּ דָמָ֨ם ׀ כַּמַּ֗יִם
  סְֽבִ֘יב֤וֹת יְֽרוּשָׁלָ֗͏ִם
  וְאֵ֣ין קוֹבֵֽר׃

ס'איז שווער צו מדמה זיין די קריג מיט די חרבנות. די צווייטע וועלט קריג איז הן אסאך מער דאקיומענטירט ווי די חרבנות, און הן געדענק מיר נאך די לעבעדיגע עדות. און ווי אויך געדענק אז אין יענע זמנים איז געווען נארמאל צו פירן מלחמות און רצח'ענען ברוטאל, משא"כ ביים קריג איז שוין די וועלט געווען ציווילעזירט און די גאנצע געדאנק פון ארבעטס לאגערן אדער גאז קאמערן ממש לייגן זיך נישט על השכל.

אבער איך שיהיה איז דא א געדאנק פון הרג'ענען אידן, און דערנאך איז דא דאס מפקיר זיין. די שפילצייג וואס אידן זענען געווען ביין קריג, איז כמדומה נישט דאקיומענטירט ביי אנדערע זמנים. יא, מען האט גע'הרג'עט, געפייניגט, געהונגערט, וכו' וכו' וכו'. אבער די הפקרות וואס איז געווען ביים קריג, איז דאכט זיך נישט אין כלל פון די קאפיטל תהלים. מען רעדט נישט פון רציחה, מען רעדט פון דם ישראל איז געווען הפקר. איך רעד לדוגמא פון די שמייכל פון די ארומיגע ביים שערן די בארד פון א איד. נישט קיין רציחה, נאר פלעין געניצט דעם איד פאר א טוי. און איך רעד שוין נישט די עקספערימענטן פון דר מענגעלע ימח שמו. נאר דאס הרג'ענען בלויז פאר תאווה, אן קיין שנאה. הרגע'נען א איד כאילו מען איז אויף די יאגד פאר הערשן. מען האט נישט גע'רצח'עט לשם רציחה, נאר לשם תאווה. געשלאגן לשם תאווה. געפייניגט לשם תאווה. אלעס מיט א שמייכל און מיט א רואיגקייט. נישט מיט קיין כעס.

איך זאג נישט אז די דייטשן ימח שמם זענען נישט געווען קיין שונאי ישראל, נאר די רציחה זייערע איז געקומען מיט ישוב הדעת, נישט פון כעס. מיטן גרעסטן שמייכל אויפן פנים. א ליל שישי פארברענג. ממש ווי א גריל. א תאווה. דאס מיינט הריני מתיר.

יישר כח פאר קלאר מאכן וואס איך מיין

[צווייטער]

מ'ארף פארשטיין, אז אפילו אויב די שואה איז געוועהן ערגער ווי די חורבנות בית המקדש, א זאך וואס כ'מיין אז ס'איז נישט מדוייק כלל, איז אבער די לשון הריני מתיר את ברשכם גארנישט ערגער ווי די פסוקי תהילים וואס שטייט אויפן חורבן:

נָתְנ֡וּ אֶת־נִבְלַ֬ת עֲבָדֶ֗יךָ
  מַ֭אֲכָל לְע֣וֹף הַשָּׁמָ֑יִם
    בְּשַׂ֥ר חֲ֝סִידֶ֗יךָ לְחַיְתוֹ־אָֽרֶץ׃
גשָׁפְכ֬וּ דָמָ֨ם ׀ כַּמַּ֗יִם
  סְֽבִ֘יב֤וֹת יְֽרוּשָׁלָ֗͏ִם
  וְאֵ֣ין קוֹבֵֽר׃

איך כאפ נישט די נקודה, וואס ווילסטו זאגן? אז ביים חורבן איז אויך געווען א אני מתיר את בשרכם? נניח, איז וואס? אויף וועמען ווערט דא שווער?

אויפן סאטמארער רב, וואס וויל מכריח זיין אז די שמדיות ביים קריג איז געוועהן אלס העברה על שלוש שבועות, און ער טענה'ט אז אזוי קומט אויס פון חז"ל "הריני מתיר את בשרכם", און ער איז מוציא פון די פשוט'ע פשט, אז כלל ישראל איז דעמאלס געוועהן בשפל המצב, און ס'אי זמקויים געווארן די תוכחה, לא קשר מיטן העברה על שלוש שבועות.

ס'איז אביסל פתח בכד וסיים בחבית, דיין ערשטע טייל איז א קשיא פארוואס ביים חורבן ביהמ''ק זאג איך נישט פונקט אזוי אז ס'איז געווען הריני מתיר את בשרכם. און ביים צווייטן טייל פרעגסטו פארוואס סאטמאר רב האט עס מוציא געווען מפשוטו אז ס'איז געקומען וועגן די שרעקליכע מצב הירוד בעפאר'ן קריג.

דיין ערשטע קשיא פארשטיי איך נישט בכלל, לו יצוייר אז ביים חורבן איז אויך געווען א ''אני מתיר את בשרכם'' (וואס לפי האמת האט שוין @נקודות טובות מסביר געווען די חילוק, און באמת טרעפט מען נישט אין חז''ל אזא לשון ביים חורבן הבית), אבער לאמיר שוין זאגן אז יא, וואס ווערט יעצט יעצט שווער? ווייל ביים חורבן איז אויך געווען אני מתיר את בשרכם קען שוין נישט זיין אז די יעצטיגע אני מתיר את בשרכם זאל זיין אלץ עונש העברה על השבועות? פארוואס?

און צום צווייטן שאלה האב איך שוין געענטפערט פריער אז ס'איז נישט קיין סתירה צו זאגן נאך עוונות, אבער אויף די נקןדה פון ''אני מתיר את בשרכם'' טרעפט מען אין חז''ל אויף העברה על השלש שבועות ווי שוין מסביר געווען פריער באריכות.

[צווייטער]

איך כאפ נישט די נקודה, וואס ווילסטו זאגן? אז ביים חורבן איז אויך געווען א אני מתיר את בשרכם? נניח, איז וואס? אויף וועמען ווערט דא שווער?

אויפן סאטמארער רב, וואס וויל מכריח זיין אז די שמדיות ביים קריג איז געוועהן אלס העברה על שלוש שבועות, און ער טענה'ט אז אזוי קומט אויס פון חז"ל "הריני מתיר את בשרכם", און ער איז מוציא פון די פשוט'ע פשט, אז כלל ישראל איז דעמאלס געוועהן בשפל המצב, און ס'אי זמקויים געווארן די תוכחה, לא קשר מיטן העברה על שלוש שבועות.

ס'איז אביסל פתח בכד וסיים בחבית, דיין ערשטע טייל איז א קשיא פארוואס ביים חורבן ביהמ''ק זאג איך נישט פונקט אזוי אז ס'איז געווען הריני מתיר את בשרכם. און ביים צווייטן טייל פרעגסטו פארוואס סאטמאר רב האט עס מוציא געווען מפשוטו אז ס'איז געקומען וועגן די שרעקליכע מצב הירוד בעפאר'ן קריג.

דיין ערשטע קשיא פארשטיי איך נישט בכלל, לו יצוייר אז ביים חורבן איז אויך געווען א ''אני מתיר את בשרכם'' (וואס לפי האמת האט שוין @נקודות טובות מסביר געווען די חילוק, און באמת טרעפט מען נישט אין חז''ל אזא לשון ביים חורבן הבית), אבער לאמיר שוין זאגן אז יא, וואס ווערט יעצט יעצט שווער? ווייל ביים חורבן איז אויך געווען אני מתיר את בשרכם קען שוין נישט זיין אז די יעצטיגע אני מתיר את בשרכם זאל זיין אלץ עונש העברה על השבועות? פארוואס?

און צום צווייטן שאלה האב איך שוין געענטפערט פריער אז ס'איז נישט קיין סתירה צו זאגן נאך עוונות, אבער אויף די נקןדה פון ''אני מתיר את בשרכם'' טרעפט מען אין חז''ל אויף העברה על השלש שבועות ווי שוין מסביר געווען פריער באריכות.

ועוד, דיין צווייטן שאלה אז סאטמאר רב זי''ע איז עס מוציא פון די פשוט'ע פשט, אז כלל ישראל איז דעמאלס געוועהן בשפל המצב, און ס'איז מקויים געווארן די תוכחה. פרעג איך דיר, דאס וואלסטו געפרעגט אויך אויף בעלזער רב זי''ע וואס האט געזאגט אז אונז האבן נישט קיין השגה פארוואס דאס איז געקומען?

[בקיצור]

אויפן סאטמארער רב, וואס וויל מכריח זיין אז די שמדיות ביים קריג איז געוועהן אלס העברה על שלוש שבועות, און ער טענה'ט אז אזוי קומט אויס פון חז"ל "הריני מתיר את בשרכם", און ער איז מוציא פון די פשוט'ע פשט, אז כלל ישראל איז דעמאלס געוועהן בשפל המצב, און ס'אי זמקויים געווארן די תוכחה, לא קשר מיטן העברה על שלוש שבועות.

ס'איז אביסל פתח בכד וסיים בחבית, דיין ערשטע טייל איז א קשיא פארוואס ביים חורבן ביהמ''ק זאג איך נישט פונקט אזוי אז ס'איז געווען הריני מתיר את בשרכם. און ביים צווייטן טייל פרעגסטו פארוואס סאטמאר רב האט עס מוציא געווען מפשוטו אז ס'איז געקומען וועגן די שרעקליכע מצב הירוד בעפאר'ן קריג.

דיין ערשטע קשיא פארשטיי איך נישט בכלל, לו יצוייר אז ביים חורבן איז אויך געווען א ''אני מתיר את בשרכם'' (וואס לפי האמת האט שוין @נקודות טובות מסביר געווען די חילוק, און באמת טרעפט מען נישט אין חז''ל אזא לשון ביים חורבן הבית), אבער לאמיר שוין זאגן אז יא, וואס ווערט יעצט יעצט שווער? ווייל ביים חורבן איז אויך געווען אני מתיר את בשרכם קען שוין נישט זיין אז די יעצטיגע אני מתיר את בשרכם זאל זיין אלץ עונש העברה על השבועות? פארוואס?

און צום צווייטן שאלה האב איך שוין געענטפערט פריער אז ס'איז נישט קיין סתירה צו זאגן נאך עוונות, אבער אויף די נקןדה פון ''אני מתיר את בשרכם'' טרעפט מען אין חז''ל אויף העברה על השלש שבועות ווי שוין מסביר געווען פריער באריכות.

ועוד, דיין צווייטן שאלה אז סאטמאר רב זי''ע איז עס מוציא פון די פשוט'ע פשט, אז כלל ישראל איז דעמאלס געוועהן בשפל המצב, און ס'איז מקויים געווארן די תוכחה. פרעג איך דיר, דאס וואלסטו געפרעגט אויך אויף בעלזער רב זי''ע וואס האט געזאגט אז אונז האבן נישט קיין השגה פארוואס דאס איז געקומען?

ניין ווייל בעלזער רב זאגט א רבי'שע טעם. אז רבי ר' אלימלך האט עס מבטל געוועהן.
אבער סאטמארער טענה'ט אז ער לערנט עס פשוט אפ, אז ס'איז ברור אז ס'איז וועגן דעם, ווייל ס'שטייט דאך קלאר הריני מתיר את בשרכם

[בקיצור]

מ'ארף פארשטיין, אז אפילו אויב די שואה איז געוועהן ערגער ווי די חורבנות בית המקדש, א זאך וואס כ'מיין אז ס'איז נישט מדוייק כלל, איז אבער די לשון הריני מתיר את ברשכם גארנישט ערגער ווי די פסוקי תהילים וואס שטייט אויפן חורבן:

נָתְנ֡וּ אֶת־נִבְלַ֬ת עֲבָדֶ֗יךָ
  מַ֭אֲכָל לְע֣וֹף הַשָּׁמָ֑יִם
    בְּשַׂ֥ר חֲ֝סִידֶ֗יךָ לְחַיְתוֹ־אָֽרֶץ׃
גשָׁפְכ֬וּ דָמָ֨ם ׀ כַּמַּ֗יִם
  סְֽבִ֘יב֤וֹת יְֽרוּשָׁלָ֗͏ִם
  וְאֵ֣ין קוֹבֵֽר׃

ס'איז שווער צו מדמה זיין די קריג מיט די חרבנות. די צווייטע וועלט קריג איז הן אסאך מער דאקיומענטירט ווי די חרבנות, און הן געדענק מיר נאך די לעבעדיגע עדות. און ווי אויך געדענק אז אין יענע זמנים איז געווען נארמאל צו פירן מלחמות און רצח'ענען ברוטאל, משא"כ ביים קריג איז שוין די וועלט געווען ציווילעזירט און די גאנצע געדאנק פון ארבעטס לאגערן אדער גאז קאמערן ממש לייגן זיך נישט על השכל.

אבער איך שיהיה איז דא א געדאנק פון הרג'ענען אידן, און דערנאך איז דא דאס מפקיר זיין. די שפילצייג וואס אידן זענען געווען ביין קריג, איז כמדומה נישט דאקיומענטירט ביי אנדערע זמנים. יא, מען האט גע'הרג'עט, געפייניגט, געהונגערט, וכו' וכו' וכו'. אבער די הפקרות וואס איז געווען ביים קריג, איז דאכט זיך נישט אין כלל פון די קאפיטל תהלים. מען רעדט נישט פון רציחה, מען רעדט פון דם ישראל איז געווען הפקר. איך רעד לדוגמא פון די שמייכל פון די ארומיגע ביים שערן די בארד פון א איד. נישט קיין רציחה, נאר פלעין געניצט דעם איד פאר א טוי. און איך רעד שוין נישט די עקספערימענטן פון דר מענגעלע ימח שמו. נאר דאס הרג'ענען בלויז פאר תאווה, אן קיין שנאה. הרגע'נען א איד כאילו מען איז אויף די יאגד פאר הערשן. מען האט נישט גע'רצח'עט לשם רציחה, נאר לשם תאווה. געשלאגן לשם תאווה. געפייניגט לשם תאווה. אלעס מיט א שמייכל און מיט א רואיגקייט. נישט מיט קיין כעס.

איך זאג נישט אז די דייטשן ימח שמם זענען נישט געווען קיין שונאי ישראל, נאר די רציחה זייערע איז געקומען מיט ישוב הדעת, נישט פון כעס. מיטן גרעסטן שמייכל אויפן פנים. א ליל שישי פארברענג. ממש ווי א גריל. א תאווה. דאס מיינט הריני מתיר.

כ'הער די חיליק. קען זיין ס'איז אמת.
אבער כ'מיין אז פארט פעלט די זיכערקייט, אז ס'איז געקומען וועגן דעם.

[שמות]

מ'ארף פארשטיין, אז אפילו אויב די שואה איז געוועהן ערגער ווי די חורבנות בית המקדש, א זאך וואס כ'מיין אז ס'איז נישט מדוייק כלל, איז אבער די לשון הריני מתיר את ברשכם גארנישט ערגער ווי די פסוקי תהילים וואס שטייט אויפן חורבן:

נָתְנ֡וּ אֶת־נִבְלַ֬ת עֲבָדֶ֗יךָ
  מַ֭אֲכָל לְע֣וֹף הַשָּׁמָ֑יִם
    בְּשַׂ֥ר חֲ֝סִידֶ֗יךָ לְחַיְתוֹ־אָֽרֶץ׃
גשָׁפְכ֬וּ דָמָ֨ם ׀ כַּמַּ֗יִם
  סְֽבִ֘יב֤וֹת יְֽרוּשָׁלָ֗͏ִם
  וְאֵ֣ין קוֹבֵֽר׃

ס'איז שווער צו מדמה זיין די קריג מיט די חרבנות. די צווייטע וועלט קריג איז הן אסאך מער דאקיומענטירט ווי די חרבנות, און הן געדענק מיר נאך די לעבעדיגע עדות. און ווי אויך געדענק אז אין יענע זמנים איז געווען נארמאל צו פירן מלחמות און רצח'ענען ברוטאל, משא"כ ביים קריג איז שוין די וועלט געווען ציווילעזירט און די גאנצע געדאנק פון ארבעטס לאגערן אדער גאז קאמערן ממש לייגן זיך נישט על השכל.

אבער איך שיהיה איז דא א געדאנק פון הרג'ענען אידן, און דערנאך איז דא דאס מפקיר זיין. די שפילצייג וואס אידן זענען געווען ביין קריג, איז כמדומה נישט דאקיומענטירט ביי אנדערע זמנים. יא, מען האט גע'הרג'עט, געפייניגט, געהונגערט, וכו' וכו' וכו'. אבער די הפקרות וואס איז געווען ביים קריג, איז דאכט זיך נישט אין כלל פון די קאפיטל תהלים. מען רעדט נישט פון רציחה, מען רעדט פון דם ישראל איז געווען הפקר. איך רעד לדוגמא פון די שמייכל פון די ארומיגע ביים שערן די בארד פון א איד. נישט קיין רציחה, נאר פלעין געניצט דעם איד פאר א טוי. און איך רעד שוין נישט די עקספערימענטן פון דר מענגעלע ימח שמו. נאר דאס הרג'ענען בלויז פאר תאווה, אן קיין שנאה. הרגע'נען א איד כאילו מען איז אויף די יאגד פאר הערשן. מען האט נישט גע'רצח'עט לשם רציחה, נאר לשם תאווה. געשלאגן לשם תאווה. געפייניגט לשם תאווה. אלעס מיט א שמייכל און מיט א רואיגקייט. נישט מיט קיין כעס.

איך זאג נישט אז די דייטשן ימח שמם זענען נישט געווען קיין שונאי ישראל, נאר די רציחה זייערע איז געקומען מיט ישוב הדעת, נישט פון כעס. מיטן גרעסטן שמייכל אויפן פנים. א ליל שישי פארברענג. ממש ווי א גריל. א תאווה. דאס מיינט הריני מתיר.

כ'הער די חיליק. קען זיין ס'איז אמת.
אבער כ'מיין אז פארט פעלט די זיכערקייט, אז ס'איז געקומען וועגן דעם.

די גזירת ת"ח ות"ט וואס די תוספות יום טוב האט געזאגט אז סאיז געקומען וועגן רעדן ביים דאווענען האסטו יא זיכערקייט? אדער דארט איז עס אויך רבי'ש?

[בקיצור]

K o

ס'איז שווער צו מדמה זיין די קריג מיט די חרבנות. די צווייטע וועלט קריג איז הן אסאך מער דאקיומענטירט ווי די חרבנות, און הן געדענק מיר נאך די לעבעדיגע עדות. און ווי אויך געדענק אז אין יענע זמנים איז געווען נארמאל צו פירן מלחמות און רצח'ענען ברוטאל, משא"כ ביים קריג איז שוין די וועלט געווען ציווילעזירט און די גאנצע געדאנק פון ארבעטס לאגערן אדער גאז קאמערן ממש לייגן זיך נישט על השכל.

אבער איך שיהיה איז דא א געדאנק פון הרג'ענען אידן, און דערנאך איז דא דאס מפקיר זיין. די שפילצייג וואס אידן זענען געווען ביין קריג, איז כמדומה נישט דאקיומענטירט ביי אנדערע זמנים. יא, מען האט גע'הרג'עט, געפייניגט, געהונגערט, וכו' וכו' וכו'. אבער די הפקרות וואס איז געווען ביים קריג, איז דאכט זיך נישט אין כלל פון די קאפיטל תהלים. מען רעדט נישט פון רציחה, מען רעדט פון דם ישראל איז געווען הפקר. איך רעד לדוגמא פון די שמייכל פון די ארומיגע ביים שערן די בארד פון א איד. נישט קיין רציחה, נאר פלעין געניצט דעם איד פאר א טוי. און איך רעד שוין נישט די עקספערימענטן פון דר מענגעלע ימח שמו. נאר דאס הרג'ענען בלויז פאר תאווה, אן קיין שנאה. הרגע'נען א איד כאילו מען איז אויף די יאגד פאר הערשן. מען האט נישט גע'רצח'עט לשם רציחה, נאר לשם תאווה. געשלאגן לשם תאווה. געפייניגט לשם תאווה. אלעס מיט א שמייכל און מיט א רואיגקייט. נישט מיט קיין כעס.

איך זאג נישט אז די דייטשן ימח שמם זענען נישט געווען קיין שונאי ישראל, נאר די רציחה זייערע איז געקומען מיט ישוב הדעת, נישט פון כעס. מיטן גרעסטן שמייכל אויפן פנים. א ליל שישי פארברענג. ממש ווי א גריל. א תאווה. דאס מיינט הריני מתיר.

כ'הער די חיליק. קען זיין ס'איז אמת.
אבער כ'מיין אז פארט פעלט די זיכערקייט, אז ס'איז געקומען וועגן דעם.

די גזירת ת"ח ות"ט וואס די תוספות יום טוב האט געזאגט אז סאיז געקומען וועגן רעדן ביים דאווענען האסטו יא זיכערקייט? אדער דארט איז עס אויך רבי'ש?

אויב האט ער עס געזאגט ברוה"ק, דאן האב איך נישט אריינצורעדן.
אויב וואלט ער געברענג ר ראיה און כפארשטיי נישט די ראיה, מעג מען פרעגן.

[שמות]

K o

כ'הער די חיליק. קען זיין ס'איז אמת.
אבער כ'מיין אז פארט פעלט די זיכערקייט, אז ס'איז געקומען וועגן דעם.

די גזירת ת"ח ות"ט וואס די תוספות יום טוב האט געזאגט אז סאיז געקומען וועגן רעדן ביים דאווענען האסטו יא זיכערקייט? אדער דארט איז עס אויך רבי'ש?

אויב האט ער עס געזאגט ברוה"ק, דאן האב איך נישט אריינצורעדן.
אויב וואלט ער געברענג ר ראיה און כפארשטיי נישט די ראיה, מעג מען פרעגן.

סאיז געווען רוה"ק אדער האט ער געוואוסט די מצב אין זיין דור?

[בקיצור]

K o
די גזירת ת"ח ות"ט וואס די תוספות יום טוב האט געזאגט אז סאיז געקומען וועגן רעדן ביים דאווענען האסטו יא זיכערקייט? אדער דארט איז עס אויך רבי'ש?

אויב האט ער עס געזאגט ברוה"ק, דאן האב איך נישט אריינצורעדן.
אויב וואלט ער געברענג ר ראיה און כפארשטיי נישט די ראיה, מעג מען פרעגן.

סאיז געווען רוה"ק אדער האט ער געוואוסט די מצב אין זיין דור?

אויב באופן כללי איז דער מצב אין דור גוט. נאר ס'איז דא א פירצה פון רעדן ביים דאווענען, קען מען עס צאמשטעלן אויך אן רוה"ק.

משא"כ א דור פרוץ ווי פארן קריג.

[שמות]

אויב האט ער עס געזאגט ברוה"ק, דאן האב איך נישט אריינצורעדן.
אויב וואלט ער געברענג ר ראיה און כפארשטיי נישט די ראיה, מעג מען פרעגן.

סאיז געווען רוה"ק אדער האט ער געוואוסט די מצב אין זיין דור?

אויב באופן כללי איז דער מצב אין דור גוט. נאר ס'איז דא א פירצה פון רעדן ביים דאווענען, קען מען עס צאמשטעלן אויך אן רוה"ק.

משא"כ א דור פרוץ ווי פארן קריג.

וואס הייסט, די תוספת יו"ט איז נישט געווען די איינציגסטע חכם אין זיין דור. נאר יעדע צדיק זאגט וואס מגעבט אים פון הימל.
אזוי אויך דא.

[בקיצור]

סאיז געווען רוה"ק אדער האט ער געוואוסט די מצב אין זיין דור?

אויב באופן כללי איז דער מצב אין דור גוט. נאר ס'איז דא א פירצה פון רעדן ביים דאווענען, קען מען עס צאמשטעלן אויך אן רוה"ק.

משא"כ א דור פרוץ ווי פארן קריג.

וואס הייסט, די תוספת יו"ט איז נישט געווען די איינציגסטע חכם אין זיין דור. נאר יעדע צדיק זאגט וואס מגעבט אים פון הימל.
אזוי אויך דא.

סאטמארער רב טענה'ט נישט אז מ'האט אים עס געוויזן פון הימל. ער טענה'ט אז אזוי קומט אויס מוכרח לויטן מאמר חז"ל הנ"ל, וע"ז שאלתי.