היסטאריע, דרכי הנהגה און דרך מלחמה קעגן השכלה, דורך גדולי אונגארן

[ChatGPT]

@מסתמא
דו ווייסט וועם מהר''י אסאד מיינט דא מיט "תלמידי א''ש"??

[מסתמא]

@מסתמא
דו ווייסט וועם מהר''י אסאד מיינט דא מיט "תלמידי א''ש"??

יא, ער מיינט ר’ עזריאל זצ”ל, וועלכער האט אגב צום סוף געראטעוועט יהדות בערלין. אגב, דו ווילסט נישט דן זיין דער נודע ביהודה און אפילו דער חת”ס געבויט אויף זייערע תלמידים, עס גייט זיך נישט ענדיגן גוט. כידוע אז דער כת”ס האט געהאט ווייניגער תלמידים שנקדיחו תבשילם. עס איז נישט קיין גירעון דאס צו וויסן, דער חת”ס האט געבראכן אייז און דער כת”ס איז געקומען צו שולחן עורך. עכ”פ דו ברענגסט זייער קלאר א שארפע דעה מיט וואס רוב תלמידי חת”ס האבן בפשטות מסכים געווען.

עכ”פ:
1 איך זעה דא שיטת מהר”י אסאד, נישט א תלמיד חת”ס.
2 עס איז קלאר נקבע אז די תלמידי חת”ס האבן נישט געהאלטן פון דעם לימודי חול געלערנעכץ במסגרת לימודי קודש, אנדערש ווי שיטת ר’ עזריאל, קלאר. אשר על כן?
3 וואו זעהען מיר דא אז די הולכים בשיטה זו זענען אידן פון וועמען מען מאכט א טיילונג באופן שיטתי?
4 און וואו זעהען מיר דא אז דאס איז מער הארב ווי די סטאטוסקווא פון וועמען כמעט אלא תלמידי חת”ס האבן ’יא’ געמאכט א שארפע טיילונג ’באופן שיטתי’ גארנישט אנדערש ווי די רעפארם?

[מסתמא]

@מסתמא דאס וואס איר שרייבט אז די טיילונג פון שטאטוסקוו איז געווען אבסלוט איז בעיקר געווען לצורך שעה.
אזוי אויך אין אויבערלאנד איז עס נישט געווען אזוי שטארק. אסאך תלמידי פרעשבורג זענען געווארן רבני שטאטוסקוו. וגם יש תשובה ממהר"י שטייף בענין זה

לצורך שעה איז א חידוש. הגם קענסט עס מסביר זיין אז עס האט זיך מער פארלאנגט תיכף ביים טיילונג ווען מען האט געהאלטן נאך א קאנגרעס וואו מען האט געלעסטערט דעם שולחן ערוך. משא”כ עטליכע דורות דערויף, אבער עס איז פארט א דבר מחודש.

איך רעד וואס מיר זעען דעמאלטס אין די בריוון זייער קלאר פון אלע רבנים די תלמידי החת”ס, דער כת”ס און מהר”ם שיק בראש וואו זיי פארלאנגען בכל התוקף אויסצושליסן די סטאטוסקווא אויכעט. נישטא קיין נוטראלקייט ווען עס קומט צו די תורה.

קען זיין אז א רבנות פאר פרנסה איז געווען אנדערש? כווייס נישט, חידוש הוא. אדרבה ברענג מיר ביטע די נעמען און די תשובה פון מהר”י שטייף, כוואלט עס געוואלט דורכטון. עס איז ידוע די מעשה פון איין תלמיד חת”ס וואס האט פארלוירן די קינדער ברוחניות און ער אליינס האט עס תולה געווען אז עס געקומען צוליב דעם וואס ער איז נישט מיטגעשטאנען מיט אלע גדולים ביים טיילונג, כמובן אז ער איז נישט געווען ריפארם נאר געבליבן סטאטוסקווא.

[צווייטער]

► Show Spoiler

דאס זיך האלטן אפגעזונדערט פון אנדערע פרומע אידן, וועמען איך זעה אלץ שוואכער, אלץ א דרך אינטערן פאן פונעם אונגארישן טיילונג, דאס איז פשוט געמישט די יוצרות. דאס איז בעצם ענדערש אן המשכה פון די גאליציאנע דרך קנאות, קיין שייכות צו די תלמידי חת”ס.

דו ווארפסט עס אראפ פונעם המשכת דרך החתם סופר און איר שטופט עס מעבר לגבול קיין גאליציע אריין צו די חסידים.

ווי ביי חסידים האט מען דאס געזען?

טעות. כוואלט עס נישט מתייחס געווען צו חסידות בכלליות, ענדערש צו דרך גאליציע בפרטיות, דארטן האט געהערשט באופן כללי גאר א שארפע קנאות און כל מיני התנזרות פון יעדע שמעק פון מאדערנקייט וכו’ מען האט לוחם געווען קעגן יעדע נייע זאך ביי דעפאלט און עס אויסגעשפיגן, אפילו ווען די מדובר איז געווען פון סתם נייע טעכניק. דער כת”ס אינעם בריוו אויף מאשין מצות אייסערט זיך בתמיה: צו וועסטו אסרן דאס פארן אויפן באן ווייל עס איז ניי? די אונגארישע תשובה ספרים זענען פיל מיט דיונים אויף נייע טעכניק וויאזוי די הלכה איז דערביי, זיי האבן אין מאשין מצות געזעהן א נייע טעכניק ולא יותר. משא”כ אין גאליציע בכלליות האט מען זיך געריסן מיט די עצם באגריף פארגעשריטנקייט כשלעצמו בשעת אין אונגארן בכלל נישט. אבער אין פאקט דער צאנזער רב האט געזאגט אז ער איז מתפלל אפצושטופן די ’גזירה’ אז מען זאל נישט בויען באן שינעס בגלילות צאנז, די קורצע אומגעזאגטע ענטפער צום כת”ס איז בעצם געווען א גרויסע יא, מיר זענען זיך מתנגד צו באן שינעס אויכעט... דאס איז געווען א מהות, א לעבעדיגע השקפה אין גאליציע. כוואלט אפילו צוגעלייגט אז די גאליציאנע השקפה איז בעצם נישט תלוי געווען אין חסידות, ר’ שלמה קלוגער דער נישט חסידישער גדול הדור פון גאליציע האט זיך מתנגד געווען צו מאשין מצות און געווען בערך די סארט קנאות מהות אין אלע פעלער בנוגע מאדערנקייט.

די חסידישע גאליציאנע גדולים וועלכע האבן געוואוינט אין אונגארן האבן צוזאמענגעשטעלט די גאליציאנע קנאות פון התנזרות צו יעדע זאך מאדערן און פארגעשריטן און גענוצט די כח פונעם טיילונג צו לייגן די שארפע ליניעס זיך אפצוטיילן פון אלעס אנדערש. מיר האבן די היסטארישע געשעעניש פונעם דרכי תשובה און קדושת יום טוב וואו זיי האבן זיך געוואלט טיילן פון די אונגארישע לשכה צוליב מאדערנקייט. מיר זעען די חסידישע גאליציאנע התלהבות צו חותם זיין אויף די מיהאלאוויצע תקנות תיכף ומיד ממש על אף וואס די נוסח איז ממש שארף כמעט וואס עס שליסט אויס די אידן וועלכע זענען עס נישט מקבל פון כלל ישראל (אינו תחת ידי כעת, אבער סאיז זייער שארף), משא”כ רוב תלמידי חת”ס זענען בכלל נישט געווען צופרידן מיט שארפקייט און נוסח, זיי האבן דאך נישט חותם געווען אויפן נוסח התקנות על אף וואס זיי האבן בעצם געהאלטן דערפון.

דאס זיך טיילן פון יעדער איינער מאדערענער ווי מיר איז בעצם דרך גאליציע, מען האט נאר גענומען פון די תלמידי חת”ס די געדאנק פון זיך טיילן, אזוי איז נולד געווארן דעם נייעם מציאות; אלעס אנדערש, לשיטתי נישט אזוי פרום ווי מיר, איז אטאמאטיש אפגעטיילט פון מיר. אבער צו זאגן אז דאס איז די דרך פון די תלמידי חת”ס, זיך צו טיילן פון אנדערע פרומע אידן שומרי תורה ומצוות, איז היסטאריש פשוט נישט וואר און נישט קראנט.

@ChatGPT דו זאגסט אז ווען ר’ עזריאל אדער ר’ שר”ה בלייבן ווען וואוינען אין אונגארן וואלט מען זיך געטיילט פון זיי, מהיכי תיתי? אין פאקט דער ידיד השם האט געברענגט רב גוגענהיימער דער איידעם פון ר’ שמשון רפאל צו זיין רב ביי אים אין שטאט שטוהלווייסענבורג. דער ידיד השם האט געשריבן 3 שארפע מאמרים קעגן די ספר דרכי המשנה און עס פאבליצירט אין ר’ שמשון רפאל’ס ירחון ישורון, היינט איז עס געדריקט אין די ספרי ר’ שמשון רפאל און דינט אלץ א חלק פון די לימודים ביי די יעקעס אלץ די יסודות פון אמונה בתורה שבעל פה.
דער ידיד השם שרייבט אויף מישן לימודי חול מיט לימודי קודש: וואס וועט דען ארויסקומען פון דעם? א ר’ עקיבא אייגער? א ר’ צבי הירש חריף? אין בעסטן פאל וועט ארויסקומען פון דארטן א צדיק אזויווי ר’ שמשון רפאל און זיין איידעם הרב גוגנהיימער, נו קען דען כלל ישראל אויפגעבן אויף די נייע דור גדולים. עכ”פ איך ברענג עס ווייל כוויל לייגן זאכן אין קאנטעקסט, די יסוד איז די משקל.

- עס איז דא די טיילונג פון מרימי יד בתורת השם.
- עס איז דא די טיילונג פון אידן וועלכע בלייבן פאסיוו, שטאטוסקווא, און ווילן זיך נישט איינשרייבן מיט די אידן וועלכע דערקלערן שטאנדהאפטיג זייער אמונה בתורת השם.
דאס זענען כמעט אלע תלמידי חת”ס צוגלייך בדעה אחת.

- נאכדעם האבן מיר די התנגדות צו לימודי חול במסגרת לימודי קודש, די התנגדות קומט שוין פונעם חת”ס אליינס און ווערט געטראגן ווייטער דורך זיינע תלמידים - קיין טיילונג פון אידן וואס טוען און האלטן אנדערש. אין פאקט טרעפט מען נאנטע בריוו אויסטוישן און צוזאמען-ארבעט צווישן זיי און די תלמידי החת”ס.

- נאכדעם האבן מיר די תקנות, דוגמת תקנות מיהאלאוויץ, און די סמכות המנהג העתיק. כמובן אז אלע תלמידי חת”ס זענען בדעה אחת אז פון יהדות רירט מען נישט קיין קוצו של יוד און מען איז זיך מוסר נפש דערויף. אבער דערויף ברויך מען א פיפטע שו”ע וואו, וואס און ווען - נישט דא האט מען געמאכט די טיילונג. כמובן אז דאווענען אויף דייטש און עוקר זיין ברכות וכו’ איז גענוג אויף א טיילונג אבער דאס איז נישט אין איין ליניע מיט אנדערע תקנות, דוגמת די ביהמ”ד געבוי און די שפראך וכו’ דא איז דא פלאץ צו זעהן פונקטליך מיט וועמען מען האנדלט דא. טאמער איז עס פרומע קינדער וועלכע הפקרן ארום וועט עס גיין מיט די גרעסטע שארפקייט, משא”כ ווען די ציבור מיט וועמען מען האנדלט איז שוין אזוי א דור שני ושלישי, אדער זיי קענען פשוט נישט די אידישע שפראך וכו’ דא וועט מען האבן מער סלחנות און מען וועט נישט אזוי שטיין דערויף, עכ”פ בתחילת הדרך.

וואס זאל איך זאגן? עס איז אלעס איינס און די זעלבע נושא, עס איז די משקל, די געוויכט פון יעדע נקודה כשלעצמו. מען קען דאס בשום אין אופן נישט מישן אלץ איין גרויסע בלורי זאך, עס איז נישט.

זייער שיין.

אבער דאס וואס דו שרייבסט

דאס זיך טיילן פון יעדער איינער מאדערענער ווי מיר איז בעצם דרך גאליציע, מען האט נאר גענומען פון די תלמידי חת”ס די געדאנק פון זיך טיילן, אזוי איז נולד געווארן דעם נייעם מציאות; אלעס אנדערש, לשיטתי נישט אזוי פרום ווי מיר, איז אטאמאטיש אפגעטיילט פון מיר. אבער צו זאגן אז דאס איז די דרך פון די תלמידי חת”ס, זיך צו טיילן פון אנדערע פרומע אידן שומרי תורה ומצוות, איז היסטאריש פשוט נישט וואר און נישט קראנט.

מיין איך איז אביסל געמישט, דו מישסט אויס צוויי סארטן טיילונגען, דער אונגארישער טיילונג איז געווען סיי דאס 'זיך' אפטיילן פון די מרימי יד בתורת משה, און סיי 'זיי' אויסשפייען מעדת ישראל, דאס איז געווען א זייער שארפע ליניע. אבער דער גאליציאנער סארט זיך טיילן פון אנדערע פרומע אידן שומרי תורה ומצוות נאר מאדערנער פון מיר, איז געווען נאר 'זיך' זיך אפטיילן כדי צו קענען שבת מאכן פאר זיך מיט 'ן אייגענעם פרומקייט, אבער ח''ו קיין הו''א נישט געווען זיך אינגאנצן אפטיילן פון זיי מיט'ן בכלל נישט ארייננעמען בקהל ה'.

[ChatGPT]

@מסתמא :
די חילוקי דעות מיט רע''ה איז נישט געווען סתם איבער ’צורת לימודי הישיבה’, נאר א 'טיילונג באופן שיטתי' ווי אזוי לוחם צו זיין קעגן די מתחדשים. ווי אויך איז די מיינונג פון רע''ה, לדעת גדולי אונגארן געווען א הרמת יד בתורת משה 'וביטל חצי הדת או רובו ר''ל' (לשון מהרי''א).
נאר וואס דען, כוונת רע''ה להציל מסכנת השעה. בבחינת עת לעשות לה' הפרו תורתך.

בשעתו שנת תר''ל איז רע''ה שוין נישט געווען אין אונגארן אבער דער איזרעליט איז ארויסגעקומען אין אויב כוועל האבן צייט וועל איך אפירקראצן אפאר ארטיקלן פון דארט און פון שומרי הדת, מאדיאר זשידא.

ווייטער בנוגע שטאטוסקווא, ריכטיג אז אויפן שלאכטפעלד האט מען אנגעקוקט די דאזיגע קהלות (בשעתם) ווי פאררעטער, פארן נישט זיך ארויסשטעלן לעזרת ה' בגבורים - אדער ווי דו רופסט עס דערקלערן ’הלנו אם לצרינו’ (די זעלבע זאך ווי וואס איך האב געשריבען. ריכטיג?)
אבער בנוגע וואס עס איז מער פוגע בקום ועשה, איז פשוט.
----
די טיילונג פונעם קדושת יו''ט, איז נישט געווען עפעס באופן שיטה, כדוגמת די טיילונג תר''ל, און האט גארנישט מיט תורת גאליציע (אדער בעלזע קנאות), עס איז מער באופן טעכניקי, אז די פרומע אינטערלענדישע קהלות זאלן נישט זיין אינטערגעווארפן אינטער די אויבערלענדישע -מער מאדערנע- לשכה. דאס זיין אינטערגעווארפן אונטער זיי האט געשאפן פראבלעמען, אין א צווייטע קאנצעליי וואלט אפשר געלעזט די פראבלעמען. מען האט נישט געדארפט זיין א קאלאשיצע רב צו האלטן אזוי. ס'איז פשוט געווען א מציאות וואס מען האט זיך געדארפט ספראווען.

[ChatGPT]

@מסתמא
דו ווייסט וועם מהר''י אסאד מיינט דא מיט "תלמידי א''ש"??

יא, ער מיינט ר’ עזריאל זצ”ל, וועלכער האט אגב צום סוף געראטעוועט יהדות בערלין. אגב, דו ווילסט נישט דן זיין דער נודע ביהודה און אפילו דער חת”ס געבויט אויף זייערע תלמידים, עס גייט זיך נישט ענדיגן גוט. כידוע אז דער כת”ס האט געהאט ווייניגער תלמידים שנקדיחו תבשילם. עס איז נישט קיין גירעון דאס צו וויסן, דער חת”ס האט געבראכן אייז און דער כת”ס איז געקומען צו שולחן עורך. עכ”פ דו ברענגסט זייער קלאר א שארפע דעה מיט וואס רוב תלמידי חת”ס האבן בפשטות מסכים געווען.

עכ”פ:
1 איך זעה דא שיטת מהר”י אסאד, נישט א תלמיד חת”ס.
2 עס איז קלאר נקבע אז די תלמידי חת”ס האבן נישט געהאלטן פון דעם לימודי חול געלערנעכץ במסגרת לימודי קודש, אנדערש ווי שיטת ר’ עזריאל, קלאר. אשר על כן?
3 וואו זעהען מיר דא אז די הולכים בשיטה זו זענען אידן פון וועמען מען מאכט א טיילונג באופן שיטתי?
4 און וואו זעהען מיר דא אז דאס איז מער הארב ווי די סטאטוסקווא פון וועמען כמעט אלא תלמידי חת”ס האבן ’יא’ געמאכט א שארפע טיילונג ’באופן שיטתי’ גארנישט אנדערש ווי די רעפארם?

ער מיינט נישט ר' עזריאל.
ער מייינט זיינע תלמידים (תלמידיו של הרב מא''ש), וועגן דעם פרעג איך ווער

[מסתמא]

@מסתמא למעשה האבן די רבנים פון איטערלאנד מער ווייניגער איבערגענומען די לשכה און די לשכה האט זיך געפירט מיט א שטארקע שמעק פון גאליציע.
אין זייער אסאך קהילות און אונגארן בפרט אין אינטערלאנד האבן זיך די חסידים און די מער פרומע זיך אפגעטיילט פון די מער אויבערלענדישע קהילה. לדוגמה, מישקאלץ גאלאנטא הערמאנשטאט קלויזנבורג און נאך.
פאר די סיבה האבן פארשידענע מעסיגע רבנים (וואס האבן נישט געהאלטן פון די מיהאלוביץ תקנות) זיך נישט געוואלט אנשליסן אינעם לשכה ווייל זיי האבן זיך נישט געשפירט וועלקאם.
ס'איז כדאי נאכצוברענגען די לשון פון רשב"ן או"ח סימן רלה צו הגר"ש סידון מגדולי רבני שטאטוסקוו וז"ל,

אך ימחול נא אדוני שרק הקהלות שטאטוסקווא הם הם גרמא בנזקין, כי אלו הי' באו גס הם בברית הקאנשטיטואירונג היו אלו שהם יודעי בינה לעתים לדעת מה יעשה בישראל הרוב והי' סיפוק בידינו לעשות סדר וסדרים בכל הענינישם אך מאחר שהרבנים והקהלות שעינים להם לראות הנולד פנו ערפם והיו למחנה אחרת מזה בא כי הרבנים והקהלות מגליל התחתון הם הם הרוב והראש במדינה ממילא נוטה אחרי דעותיהם שקיבלו הפסק ב"ד במיהאלאוויטץ והוא מעוות אשר לא יוכל לתקן זולת עם יתאגדו ויתאחדו עמנו הקהלות שטאטוסקווא ואז נעשו לנו ראשים שהם מבני יששכר יודעי בינה לעתים לתקן לעהרערפרעפאראנידע ולעשות בישיבות ג"כ סדר וסדרים ואולי יהי' גם בני גליל התחתון מכירים האמת ויודו לדברינו או שיפרדו מאתנו להיות לכת בפני עצמם
זאת וכזאת כתבתי גם להרב הגאון דק"ק קראלי (הגר"מ פערלס) ולהרב דק"ק עיר חדש (הרב יוסף ווייסע ידידו הקרוב של רע"ה).

פון דעם און פון נאך פלעצער זעהט מען פארוואס די רבני שטאטוסקוו האבן נישט געוואלט זיך צושטעלן צום לשכה, נאר הגרע"ה האט זיך געצויגן קיין דייטשלאנד גענוג פרי אז מ'זאל נישט לוחם זיין קעגן אים.
הגרע"ה האט זיך אסאך געשריבן מיט רבני שטאטוסקוו נאכן טיילונג וביניהם הגר"ש סידון.
אמר"ש הגר"ש סידון איז גע'כשר'ט געווארן לאחר פטירתו, אין די אונגארישע קובצים האלט מען אינאיין ברנגען מספרו אות ברית (חוץ ווען מ'טרעפט זיינע פראבלעמאטישע תשובות ווי מתיר זיין חופה בבית הכנסת וכד' דעמאלץ דערמאנט מען זיך צוריק) והוא פלא.

עס איז דא בריוון צווישן מהר”י שטייף און מהרי'ץ דושינסקי (געדריקט אין אוצרות מהר"י שטייף).

כידוע אז ’אלע’ רבני אויבערלאנד, וועלכע האבן געוואוינט אין אויבערלאנד, זענען געווען אין די אגודה. משא”כ די רבנים יוצאי אויבערלאנד וועלכע האבן געוואוינט אין אונטערלאנד (דוגמת הלבושי מרדכי, המעשי למלך ועוד) זיי זענען געווען קעגן די אגודה.

מהר”י שטייף האט געחתם’עט קעגן די אגודה און עס איז דא בריוון צווישן אים און מהרי”ץ דושינסקי וואו ער טענה’ט קעגן דאס זיך אנגעהערן צו די אגודה, שרייבט אים מהרי”ץ דושינסקי: זעסטו דען נישט אז די בודאפעסטער ארטאדאקסישע לשכה איז א חוזק אין אונגארן? ווי קען מען אזוי האלטן דעם דור? ממוז האבן א כח המאחד וכו’ נמצא אז דאס אינטערברעכן די לשכה צוליב די אויבערלענדער א”ג מאדערנקייט האט געפירט דערצו אז די אויבערלענדער רבנים זענען סוכ”ס אריין אין די אגודה.

כווייס אז סאיז געוואגט. כווייס אז שטיינער קענען פליען. אבער דאס זענען די היסטארישע פאקטן.

כמובן אז אין ארץ ישראל ווען איטשע מאיר לעווין האט אוועקגעטראגן די אגודה פון ירושלים קיין תל אביב ווייל ער האט געוואלט באקומען די בעלות דערויף אנשטאט די עדה, דעמאלטס האט מהרי”ץ דושינסקי אפיציעל אפגעשאקלט די עדה פון די אגודה. אבער בעפאר דעם איז די עדה החרדית און די אגודה געווען איינס און די זעלבע ענטיטי. מיר רעדן דא פון ר’ יוסף חיים זאנענפעלד און מהרי”ץ דושינסקי בתחילת דרכו. אין אנדערע ווערטער, די היתר פאר אן א”ג אידישע מדינה דעקלעראציע ביים כנסיה הגדולה, די מלחמה יארן, איטשע מאיר לעווין’ס השתלטות, די גרינדונג פון די מדינה, דאס אלעס האט ציווארפן די קארטן. איך רעד אלעס פון די צייט בעפאר די אלע געשעענישן.

[מסתמא]

@מסתמא
דו ווייסט וועם מהר''י אסאד מיינט דא מיט "תלמידי א''ש"??

יא, ער מיינט ר’ עזריאל זצ”ל, וועלכער האט אגב צום סוף געראטעוועט יהדות בערלין. אגב, דו ווילסט נישט דן זיין דער נודע ביהודה און אפילו דער חת”ס געבויט אויף זייערע תלמידים, עס גייט זיך נישט ענדיגן גוט. כידוע אז דער כת”ס האט געהאט ווייניגער תלמידים שנקדיחו תבשילם. עס איז נישט קיין גירעון דאס צו וויסן, דער חת”ס האט געבראכן אייז און דער כת”ס איז געקומען צו שולחן עורך. עכ”פ דו ברענגסט זייער קלאר א שארפע דעה מיט וואס רוב תלמידי חת”ס האבן בפשטות מסכים געווען.

עכ”פ:
1 איך זעה דא שיטת מהר”י אסאד, נישט א תלמיד חת”ס.
2 עס איז קלאר נקבע אז די תלמידי חת”ס האבן נישט געהאלטן פון דעם לימודי חול געלערנעכץ במסגרת לימודי קודש, אנדערש ווי שיטת ר’ עזריאל, קלאר. אשר על כן?
3 וואו זעהען מיר דא אז די הולכים בשיטה זו זענען אידן פון וועמען מען מאכט א טיילונג באופן שיטתי?
4 און וואו זעהען מיר דא אז דאס איז מער הארב ווי די סטאטוסקווא פון וועמען כמעט אלא תלמידי חת”ס האבן ’יא’ געמאכט א שארפע טיילונג ’באופן שיטתי’ גארנישט אנדערש ווי די רעפארם?

ער מיינט נישט ר' עזריאל.
ער מייינט זיינע תלמידים, וועגן דעם פרעג איך ווער

ר’ עזריאל איז דאך געווען רב אין אייזענשטאט קודם.

[ChatGPT]

יא, ער מיינט ר’ עזריאל זצ”ל, וועלכער האט אגב צום סוף געראטעוועט יהדות בערלין. אגב, דו ווילסט נישט דן זיין דער נודע ביהודה און אפילו דער חת”ס געבויט אויף זייערע תלמידים, עס גייט זיך נישט ענדיגן גוט. כידוע אז דער כת”ס האט געהאט ווייניגער תלמידים שנקדיחו תבשילם. עס איז נישט קיין גירעון דאס צו וויסן, דער חת”ס האט געבראכן אייז און דער כת”ס איז געקומען צו שולחן עורך. עכ”פ דו ברענגסט זייער קלאר א שארפע דעה מיט וואס רוב תלמידי חת”ס האבן בפשטות מסכים געווען.

עכ”פ:
1 איך זעה דא שיטת מהר”י אסאד, נישט א תלמיד חת”ס.
2 עס איז קלאר נקבע אז די תלמידי חת”ס האבן נישט געהאלטן פון דעם לימודי חול געלערנעכץ במסגרת לימודי קודש, אנדערש ווי שיטת ר’ עזריאל, קלאר. אשר על כן?
3 וואו זעהען מיר דא אז די הולכים בשיטה זו זענען אידן פון וועמען מען מאכט א טיילונג באופן שיטתי?
4 און וואו זעהען מיר דא אז דאס איז מער הארב ווי די סטאטוסקווא פון וועמען כמעט אלא תלמידי חת”ס האבן ’יא’ געמאכט א שארפע טיילונג ’באופן שיטתי’ גארנישט אנדערש ווי די רעפארם?

ער מיינט נישט ר' עזריאל.
ער מייינט זיינע תלמידים, וועגן דעם פרעג איך ווער

ר’ עזריאל איז דאך געווען רב אין אייזענשטאט קודם.

ער שרייבט תלמידי הרב מא''ש
וועלכע פון זיינע תלמידים?

[מסתמא]

ער מיינט נישט ר' עזריאל.
ער מייינט זיינע תלמידים, וועגן דעם פרעג איך ווער

ר’ עזריאל איז דאך געווען רב אן אייזענשטאט קודם.

ער שרייבט תלמידי הרב מא''ש
וועלכע פון זיינע תלמידים?

באמת כווייס נישט

[שטיינער]

@מסתמא דאס וואס איר שרייבט אז די טיילונג פון שטאטוסקוו איז געווען אבסלוט איז בעיקר געווען לצורך שעה.
אזוי אויך אין אויבערלאנד איז עס נישט געווען אזוי שטארק. אסאך תלמידי פרעשבורג זענען געווארן רבני שטאטוסקוו. וגם יש תשובה ממהר"י שטייף בענין זה

לצורך שעה איז א חידוש. הגם קענסט עס מסביר זיין אז עס האט זיך מער פארלאנגט תיכף ביים טיילונג ווען מען האט געהאלטן נאך א קאנגרעס וואו מען האט געלעסטערט דעם שולחן ערוך. משא”כ עטליכע דורות דערויף, אבער עס איז פארט א דבר מחודש.

איך רעד וואס מיר זעען דעמאלטס אין די בריוון זייער קלאר פון אלע רבנים די תלמידי החת”ס, דער כת”ס און מהר”ם שיק בראש וואו זיי פארלאנגען בכל התוקף אויסצושליסן די סטאטוסקווא אויכעט. נישטא קיין נוטראלקייט ווען עס קומט צו די תורה.

קען זיין אז א רבנות פאר פרנסה איז געווען אנדערש? כווייס נישט, חידוש הוא. אדרבה ברענג מיר ביטע די נעמען און די תשובה פון מהר”י שטייף, כוואלט עס געוואלט דורכטון. עס איז ידוע די מעשה פון איין תלמיד חת”ס וואס האט פארלוירן די קינדער ברוחניות און ער אליינס האט עס תולה געווען אז עס געקומען צוליב דעם וואס ער איז נישט מיטגעשטאנען מיט אלע גדולים ביים טיילונג, כמובן אז ער איז נישט געווען ריפארם נאר געבליבן סטאטוסקווא.

תשובת הג"ר אהרן פריעד

Screenshot 2025-09-15 114938.png (297.62 KiB) געזען געווארן 181 מאל

תשובת הג"ר יונתן שטייף

IMG_20250915_114646_941.jpg (448.19 KiB) געזען געווארן 181 מאל

IMG_20250915_114702_891.jpg (393.7 KiB) געזען געווארן 181 מאל

[שטיינער]

תשובת הגאון דהוניאד

אוצר החכמה_-_ משיב דברים - א - שווארץ, דב בער__ 219_222.pdf

(1.27 MiB) דאונלאודעד 6 מאל

[מסתמא]

@מסתמא :
די חילוקי דעות מיט רע''ה איז נישט געווען סתם איבער ’צורת לימודי הישיבה’, נאר א 'טיילונג באופן שיטתי' ווי אזוי לוחם צו זיין קעגן די מתחדשים. ווי אויך איז די מיינונג פון רע''ה, לדעת גדולי אונגארן געווען א הרמת יד בתורת משה 'וביטל חצי הדת או רובו ר''ל' (לשון מהרי''א).
נאר וואס דען, כוונת רע''ה להציל מסכנת השעה. בבחינת עת לעשות לה' הפרו תורתך.

בשעתו שנת תר''ל איז רע''ה שוין נישט געווען אין אונגארן אבער דער איזרעליט איז ארויסגעקומען אין אויב כוועל האבן צייט וועל איך אפירקראצן אפאר ארטיקלן פון דארט און פון שומרי הדת, מאדיאר זשידא.

ווייטער בנוגע שטאטוסקווא, ריכטיג אז אויפן שלאכטפעלד האט מען אנגעקוקט די דאזיגע קהלות (בשעתם) ווי פאררעטער, פארן נישט זיך ארויסשטעלן לעזרת ה' בגבורים - אדער ווי דו רופסט עס דערקלערן ’הלנו אם לצרינו’ (די זעלבע זאך ווי וואס איך האב געשריבען. ריכטיג?)
אבער בנוגע וואס עס איז מער פוגע בקום ועשה, איז פשוט.
----
די טיילונג פונעם קדושת יו''ט, איז נישט געווען עפעס באופן שיטה, כדוגמת די טיילונג תר''ל, און האט גארנישט מיט תורת גאליציע (אדער בעלזע קנאות), עס איז מער באופן טעכניקי, אז די פרומע אינטערלענדישע קהלות זאלן נישט זיין אינטערגעווארפן אינטער די אויבערלענדישע -מער מאדערנע- לשכה. דאס זיין אינטערגעווארפן אונטער זיי האט געשאפן פראבלעמען, אין א צווייטע קאנצעליי וואלט אפשר געלעזט די פראבלעמען. מען האט נישט געדארפט זיין א קאלאשיצע רב צו האלטן אזוי. ס'איז פשוט געווען א מציאות וואס מען האט זיך געדארפט ספראווען.

איך זעה דא זאגן די זעלבע זאך ווי מיר.
מען האט געהאלטן אז די דרך פון עזריאל איז נישט אויסגעהאלטן, אזויווי מען מחלוקת אין אלע צייטן. מרימי יד בתורת משה מיינט נישט דאס, דאס מיינט א קאנגרעס דעקלעראציע קעגן דעם שולחן ערוך.

א טיילונג פון פרומע אידן איז עפעס וואס איז 100% א חסידישע דבר מחודש אין אונטערלאנד געמישט די טיילונג קאנצעפט מיט די גאליציאנער קנאות, קיין שייכות צום דרך החת”ס ותלמידיו.

[שטיינער]

@מסתמא :
די חילוקי דעות מיט רע''ה איז נישט געווען סתם איבער ’צורת לימודי הישיבה’, נאר א 'טיילונג באופן שיטתי' ווי אזוי לוחם צו זיין קעגן די מתחדשים. ווי אויך איז די מיינונג פון רע''ה, לדעת גדולי אונגארן געווען א הרמת יד בתורת משה 'וביטל חצי הדת או רובו ר''ל' (לשון מהרי''א).
נאר וואס דען, כוונת רע''ה להציל מסכנת השעה. בבחינת עת לעשות לה' הפרו תורתך.

בשעתו שנת תר''ל איז רע''ה שוין נישט געווען אין אונגארן אבער דער איזרעליט איז ארויסגעקומען אין אויב כוועל האבן צייט וועל איך אפירקראצן אפאר ארטיקלן פון דארט און פון שומרי הדת, מאדיאר זשידא.

ווייטער בנוגע שטאטוסקווא, ריכטיג אז אויפן שלאכטפעלד האט מען אנגעקוקט די דאזיגע קהלות (בשעתם) ווי פאררעטער, פארן נישט זיך ארויסשטעלן לעזרת ה' בגבורים - אדער ווי דו רופסט עס דערקלערן ’הלנו אם לצרינו’ (די זעלבע זאך ווי וואס איך האב געשריבען. ריכטיג?)
אבער בנוגע וואס עס איז מער פוגע בקום ועשה, איז פשוט.
----
די טיילונג פונעם קדושת יו''ט, איז נישט געווען עפעס באופן שיטה, כדוגמת די טיילונג תר''ל, און האט גארנישט מיט תורת גאליציע (אדער בעלזע קנאות), עס איז מער באופן טעכניקי, אז די פרומע אינטערלענדישע קהלות זאלן נישט זיין אינטערגעווארפן אינטער די אויבערלענדישע -מער מאדערנע- לשכה. דאס זיין אינטערגעווארפן אונטער זיי האט געשאפן פראבלעמען, אין א צווייטע קאנצעליי וואלט אפשר געלעזט די פראבלעמען. מען האט נישט געדארפט זיין א קאלאשיצע רב צו האלטן אזוי. ס'איז פשוט געווען א מציאות וואס מען האט זיך געדארפט ספראווען.

איך זעה דא זאגן די זעלבע זאך ווי מיר.
מען האט געהאלטן אז די דרך פון עזריאל איז נישט אויסגעהאלטן, אזויווי מען מחלוקת אין אלע צייטן. מרימי יד בתורת משה מיינט נישט דאס, דאס מיינט א קאנגרעס דעקלעראציע קעגן דעם שולחן ערוך.

א טיילונג פון פרומע אידן איז עפעס וואס איז 100% א חסידישע דבר מחודש אין אונטערלאנד געמישט די טיילונג קאנצעפט מיט די גאליציאנער קנאות, קיין שייכות צום דרך החת”ס ותלמידיו.

אבער זיי כאטש מודה אז א רב וואס האט נישט מקבל געווען די מיהאלוביץ תקנות האט מען ענג געמאכט אין לשכה אזוי ווי כ'האב פריער מברר געווען. וא"כ ה"ה הגרע"ה וואלט געווען די זעלבע.

[מסתמא]

@מסתמא דאס וואס איר שרייבט אז די טיילונג פון שטאטוסקוו איז געווען אבסלוט איז בעיקר געווען לצורך שעה.
אזוי אויך אין אויבערלאנד איז עס נישט געווען אזוי שטארק. אסאך תלמידי פרעשבורג זענען געווארן רבני שטאטוסקוו. וגם יש תשובה ממהר"י שטייף בענין זה

לצורך שעה איז א חידוש. הגם קענסט עס מסביר זיין אז עס האט זיך מער פארלאנגט תיכף ביים טיילונג ווען מען האט געהאלטן נאך א קאנגרעס וואו מען האט געלעסטערט דעם שולחן ערוך. משא”כ עטליכע דורות דערויף, אבער עס איז פארט א דבר מחודש.

איך רעד וואס מיר זעען דעמאלטס אין די בריוון זייער קלאר פון אלע רבנים די תלמידי החת”ס, דער כת”ס און מהר”ם שיק בראש וואו זיי פארלאנגען בכל התוקף אויסצושליסן די סטאטוסקווא אויכעט. נישטא קיין נוטראלקייט ווען עס קומט צו די תורה.

קען זיין אז א רבנות פאר פרנסה איז געווען אנדערש? כווייס נישט, חידוש הוא. אדרבה ברענג מיר ביטע די נעמען און די תשובה פון מהר”י שטייף, כוואלט עס געוואלט דורכטון. עס איז ידוע די מעשה פון איין תלמיד חת”ס וואס האט פארלוירן די קינדער ברוחניות און ער אליינס האט עס תולה געווען אז עס געקומען צוליב דעם וואס ער איז נישט מיטגעשטאנען מיט אלע גדולים ביים טיילונג, כמובן אז ער איז נישט געווען ריפארם נאר געבליבן סטאטוסקווא.

תשובת הג"ר אהרן פריעדScreenshot 2025-09-15 114938.png
תשובת הג"ר יונתן שטייף
IMG_20250915_114646_941.jpgIMG_20250915_114702_891.jpg

אוי כהאב אינגאנצן פארגעסן דעי נקודה.... בנוגע קבורה, איך אליינס האב ארטאדאקסישע זיידעס ליגן אין סטאטוסקווא בתי חיים. פשוט מען האט געוואלט ליגן נעבן די עלטערן. עס איז נישט געאסרט געווארן דאס ליגן אין די אלטע בתי חיים ווייל מיר האבן ארויסגעטרעטן - הגם מיינע באח”ב זיידעס ליגן אין אייזענשטאט ווייל אין וויען איז נישט געווען די טיילונג, מען האט לעגאל נישט געקענט. אבער לגבי קבורה איז קלאר געווען אנדערש.

ייש”כ פארן ברענגען, כהאב עס נאכנישט דורכגעטון, פשוט כהאב מיך געכאפט אז לגבי קבורה איז אלץ געווען אנדערש לגבי ליגן אין די אלטע בתי חיים.

[מסתמא]

@מסתמא :
די חילוקי דעות מיט רע''ה איז נישט געווען סתם איבער ’צורת לימודי הישיבה’, נאר א 'טיילונג באופן שיטתי' ווי אזוי לוחם צו זיין קעגן די מתחדשים. ווי אויך איז די מיינונג פון רע''ה, לדעת גדולי אונגארן געווען א הרמת יד בתורת משה 'וביטל חצי הדת או רובו ר''ל' (לשון מהרי''א).
נאר וואס דען, כוונת רע''ה להציל מסכנת השעה. בבחינת עת לעשות לה' הפרו תורתך.

בשעתו שנת תר''ל איז רע''ה שוין נישט געווען אין אונגארן אבער דער איזרעליט איז ארויסגעקומען אין אויב כוועל האבן צייט וועל איך אפירקראצן אפאר ארטיקלן פון דארט און פון שומרי הדת, מאדיאר זשידא.

ווייטער בנוגע שטאטוסקווא, ריכטיג אז אויפן שלאכטפעלד האט מען אנגעקוקט די דאזיגע קהלות (בשעתם) ווי פאררעטער, פארן נישט זיך ארויסשטעלן לעזרת ה' בגבורים - אדער ווי דו רופסט עס דערקלערן ’הלנו אם לצרינו’ (די זעלבע זאך ווי וואס איך האב געשריבען. ריכטיג?)
אבער בנוגע וואס עס איז מער פוגע בקום ועשה, איז פשוט.
----
די טיילונג פונעם קדושת יו''ט, איז נישט געווען עפעס באופן שיטה, כדוגמת די טיילונג תר''ל, און האט גארנישט מיט תורת גאליציע (אדער בעלזע קנאות), עס איז מער באופן טעכניקי, אז די פרומע אינטערלענדישע קהלות זאלן נישט זיין אינטערגעווארפן אינטער די אויבערלענדישע -מער מאדערנע- לשכה. דאס זיין אינטערגעווארפן אונטער זיי האט געשאפן פראבלעמען, אין א צווייטע קאנצעליי וואלט אפשר געלעזט די פראבלעמען. מען האט נישט געדארפט זיין א קאלאשיצע רב צו האלטן אזוי. ס'איז פשוט געווען א מציאות וואס מען האט זיך געדארפט ספראווען.

איך זעה דא זאגן די זעלבע זאך ווי מיר.
מען האט געהאלטן אז די דרך פון עזריאל איז נישט אויסגעהאלטן, אזויווי מען מחלוקת אין אלע צייטן. מרימי יד בתורת משה מיינט נישט דאס, דאס מיינט א קאנגרעס דעקלעראציע קעגן דעם שולחן ערוך.

א טיילונג פון פרומע אידן איז עפעס וואס איז 100% א חסידישע דבר מחודש אין אונטערלאנד געמישט די טיילונג קאנצעפט מיט די גאליציאנער קנאות, קיין שייכות צום דרך החת”ס ותלמידיו.

אבער זיי כאטש מודה אז א רב וואס האט נישט מקבל געווען די מיהאלוביץ תקנות האט מען ענג געמאכט אין לשכה אזוי ווי כ'האב פריער מברר געווען. וא"כ ה"ה הגרע"ה וואלט געווען די זעלבע.

פיין, ווער האט ענג געמאכט? די אונטערלענדער השתלטות? מה זאת אומרת?

אגב, די אנהייב איז נישט געווען אזוי, עס איז הערשט שפעטער געווארן אזוי, אפשר נאך ר’ קאפל רייך? עס איז געווען שוין אינעם נעקסטן דור, די דור בעפארן קריג.

[שטיינער]

לצורך שעה איז א חידוש. הגם קענסט עס מסביר זיין אז עס האט זיך מער פארלאנגט תיכף ביים טיילונג ווען מען האט געהאלטן נאך א קאנגרעס וואו מען האט געלעסטערט דעם שולחן ערוך. משא”כ עטליכע דורות דערויף, אבער עס איז פארט א דבר מחודש.

איך רעד וואס מיר זעען דעמאלטס אין די בריוון זייער קלאר פון אלע רבנים די תלמידי החת”ס, דער כת”ס און מהר”ם שיק בראש וואו זיי פארלאנגען בכל התוקף אויסצושליסן די סטאטוסקווא אויכעט. נישטא קיין נוטראלקייט ווען עס קומט צו די תורה.

קען זיין אז א רבנות פאר פרנסה איז געווען אנדערש? כווייס נישט, חידוש הוא. אדרבה ברענג מיר ביטע די נעמען און די תשובה פון מהר”י שטייף, כוואלט עס געוואלט דורכטון. עס איז ידוע די מעשה פון איין תלמיד חת”ס וואס האט פארלוירן די קינדער ברוחניות און ער אליינס האט עס תולה געווען אז עס געקומען צוליב דעם וואס ער איז נישט מיטגעשטאנען מיט אלע גדולים ביים טיילונג, כמובן אז ער איז נישט געווען ריפארם נאר געבליבן סטאטוסקווא.

תשובת הג"ר אהרן פריעדScreenshot 2025-09-15 114938.png
תשובת הג"ר יונתן שטייף
IMG_20250915_114646_941.jpgIMG_20250915_114702_891.jpg

אוי כהאב אינגאנצן פארגעסן דעי נקודה.... בנוגע קבורה, איך אליינס האב ארטאדאקסישע זיידעס ליגן אין סטאטוסקווא בתי חיים. פשוט מען האט געוואלט ליגן נעבן די עלטערן. עס איז נישט געאסרט געווארן דאס ליגן אין די אלטע בתי חיים ווייל מיר האבן ארויסגעטרעטן - הגם מיינע באח”ב זיידעס ליגן אין אייזענשטאט ווייל אין וויען איז נישט געווען די טיילונג, מען האט לעגאל נישט געקענט. אבער לגבי קבורה איז קלאר געווען אנדערש.

ייש”כ פארן ברענגען, כהאב עס נאכנישט דורכגעטון, פשוט כהאב מיך געכאפט אז לגבי קבורה איז אלץ געווען אנדערש לגבי ליגן אין די אלטע בתי חיים.

איר האט פארזען וואס ער שרייבט בנוגע די איסור אויף שטאטוסקוו
(אמר"ש דער כלי חמדה באציט זיך צום שטאטוסקווא רב פון סאטמאר כאב"ד סאטמאר בענין המחלוקה על הירושלמי קדשים וכן היה דעת גדולי ליטא ופולין והדברים עתיקים)

[מסתמא]

► Show Spoiler

דו ווארפסט עס אראפ פונעם המשכת דרך החתם סופר און איר שטופט עס מעבר לגבול קיין גאליציע אריין צו די חסידים.

ווי ביי חסידים האט מען דאס געזען?

טעות. כוואלט עס נישט מתייחס געווען צו חסידות בכלליות, ענדערש צו דרך גאליציע בפרטיות, דארטן האט געהערשט באופן כללי גאר א שארפע קנאות און כל מיני התנזרות פון יעדע שמעק פון מאדערנקייט וכו’ מען האט לוחם געווען קעגן יעדע נייע זאך ביי דעפאלט און עס אויסגעשפיגן, אפילו ווען די מדובר איז געווען פון סתם נייע טעכניק. דער כת”ס אינעם בריוו אויף מאשין מצות אייסערט זיך בתמיה: צו וועסטו אסרן דאס פארן אויפן באן ווייל עס איז ניי? די אונגארישע תשובה ספרים זענען פיל מיט דיונים אויף נייע טעכניק וויאזוי די הלכה איז דערביי, זיי האבן אין מאשין מצות געזעהן א נייע טעכניק ולא יותר. משא”כ אין גאליציע בכלליות האט מען זיך געריסן מיט די עצם באגריף פארגעשריטנקייט כשלעצמו בשעת אין אונגארן בכלל נישט. אבער אין פאקט דער צאנזער רב האט געזאגט אז ער איז מתפלל אפצושטופן די ’גזירה’ אז מען זאל נישט בויען באן שינעס בגלילות צאנז, די קורצע אומגעזאגטע ענטפער צום כת”ס איז בעצם געווען א גרויסע יא, מיר זענען זיך מתנגד צו באן שינעס אויכעט... דאס איז געווען א מהות, א לעבעדיגע השקפה אין גאליציע. כוואלט אפילו צוגעלייגט אז די גאליציאנע השקפה איז בעצם נישט תלוי געווען אין חסידות, ר’ שלמה קלוגער דער נישט חסידישער גדול הדור פון גאליציע האט זיך מתנגד געווען צו מאשין מצות און געווען בערך די סארט קנאות מהות אין אלע פעלער בנוגע מאדערנקייט.

די חסידישע גאליציאנע גדולים וועלכע האבן געוואוינט אין אונגארן האבן צוזאמענגעשטעלט די גאליציאנע קנאות פון התנזרות צו יעדע זאך מאדערן און פארגעשריטן און גענוצט די כח פונעם טיילונג צו לייגן די שארפע ליניעס זיך אפצוטיילן פון אלעס אנדערש. מיר האבן די היסטארישע געשעעניש פונעם דרכי תשובה און קדושת יום טוב וואו זיי האבן זיך געוואלט טיילן פון די אונגארישע לשכה צוליב מאדערנקייט. מיר זעען די חסידישע גאליציאנע התלהבות צו חותם זיין אויף די מיהאלאוויצע תקנות תיכף ומיד ממש על אף וואס די נוסח איז ממש שארף כמעט וואס עס שליסט אויס די אידן וועלכע זענען עס נישט מקבל פון כלל ישראל (אינו תחת ידי כעת, אבער סאיז זייער שארף), משא”כ רוב תלמידי חת”ס זענען בכלל נישט געווען צופרידן מיט שארפקייט און נוסח, זיי האבן דאך נישט חותם געווען אויפן נוסח התקנות על אף וואס זיי האבן בעצם געהאלטן דערפון.

דאס זיך טיילן פון יעדער איינער מאדערענער ווי מיר איז בעצם דרך גאליציע, מען האט נאר גענומען פון די תלמידי חת”ס די געדאנק פון זיך טיילן, אזוי איז נולד געווארן דעם נייעם מציאות; אלעס אנדערש, לשיטתי נישט אזוי פרום ווי מיר, איז אטאמאטיש אפגעטיילט פון מיר. אבער צו זאגן אז דאס איז די דרך פון די תלמידי חת”ס, זיך צו טיילן פון אנדערע פרומע אידן שומרי תורה ומצוות, איז היסטאריש פשוט נישט וואר און נישט קראנט.

@ChatGPT דו זאגסט אז ווען ר’ עזריאל אדער ר’ שר”ה בלייבן ווען וואוינען אין אונגארן וואלט מען זיך געטיילט פון זיי, מהיכי תיתי? אין פאקט דער ידיד השם האט געברענגט רב גוגענהיימער דער איידעם פון ר’ שמשון רפאל צו זיין רב ביי אים אין שטאט שטוהלווייסענבורג. דער ידיד השם האט געשריבן 3 שארפע מאמרים קעגן די ספר דרכי המשנה און עס פאבליצירט אין ר’ שמשון רפאל’ס ירחון ישורון, היינט איז עס געדריקט אין די ספרי ר’ שמשון רפאל און דינט אלץ א חלק פון די לימודים ביי די יעקעס אלץ די יסודות פון אמונה בתורה שבעל פה.
דער ידיד השם שרייבט אויף מישן לימודי חול מיט לימודי קודש: וואס וועט דען ארויסקומען פון דעם? א ר’ עקיבא אייגער? א ר’ צבי הירש חריף? אין בעסטן פאל וועט ארויסקומען פון דארטן א צדיק אזויווי ר’ שמשון רפאל און זיין איידעם הרב גוגנהיימער, נו קען דען כלל ישראל אויפגעבן אויף די נייע דור גדולים. עכ”פ איך ברענג עס ווייל כוויל לייגן זאכן אין קאנטעקסט, די יסוד איז די משקל.

- עס איז דא די טיילונג פון מרימי יד בתורת השם.
- עס איז דא די טיילונג פון אידן וועלכע בלייבן פאסיוו, שטאטוסקווא, און ווילן זיך נישט איינשרייבן מיט די אידן וועלכע דערקלערן שטאנדהאפטיג זייער אמונה בתורת השם.
דאס זענען כמעט אלע תלמידי חת”ס צוגלייך בדעה אחת.

- נאכדעם האבן מיר די התנגדות צו לימודי חול במסגרת לימודי קודש, די התנגדות קומט שוין פונעם חת”ס אליינס און ווערט געטראגן ווייטער דורך זיינע תלמידים - קיין טיילונג פון אידן וואס טוען און האלטן אנדערש. אין פאקט טרעפט מען נאנטע בריוו אויסטוישן און צוזאמען-ארבעט צווישן זיי און די תלמידי החת”ס.

- נאכדעם האבן מיר די תקנות, דוגמת תקנות מיהאלאוויץ, און די סמכות המנהג העתיק. כמובן אז אלע תלמידי חת”ס זענען בדעה אחת אז פון יהדות רירט מען נישט קיין קוצו של יוד און מען איז זיך מוסר נפש דערויף. אבער דערויף ברויך מען א פיפטע שו”ע וואו, וואס און ווען - נישט דא האט מען געמאכט די טיילונג. כמובן אז דאווענען אויף דייטש און עוקר זיין ברכות וכו’ איז גענוג אויף א טיילונג אבער דאס איז נישט אין איין ליניע מיט אנדערע תקנות, דוגמת די ביהמ”ד געבוי און די שפראך וכו’ דא איז דא פלאץ צו זעהן פונקטליך מיט וועמען מען האנדלט דא. טאמער איז עס פרומע קינדער וועלכע הפקרן ארום וועט עס גיין מיט די גרעסטע שארפקייט, משא”כ ווען די ציבור מיט וועמען מען האנדלט איז שוין אזוי א דור שני ושלישי, אדער זיי קענען פשוט נישט די אידישע שפראך וכו’ דא וועט מען האבן מער סלחנות און מען וועט נישט אזוי שטיין דערויף, עכ”פ בתחילת הדרך.

וואס זאל איך זאגן? עס איז אלעס איינס און די זעלבע נושא, עס איז די משקל, די געוויכט פון יעדע נקודה כשלעצמו. מען קען דאס בשום אין אופן נישט מישן אלץ איין גרויסע בלורי זאך, עס איז נישט.

זייער שיין.

אבער דאס וואס דו שרייבסט

דאס זיך טיילן פון יעדער איינער מאדערענער ווי מיר איז בעצם דרך גאליציע, מען האט נאר גענומען פון די תלמידי חת”ס די געדאנק פון זיך טיילן, אזוי איז נולד געווארן דעם נייעם מציאות; אלעס אנדערש, לשיטתי נישט אזוי פרום ווי מיר, איז אטאמאטיש אפגעטיילט פון מיר. אבער צו זאגן אז דאס איז די דרך פון די תלמידי חת”ס, זיך צו טיילן פון אנדערע פרומע אידן שומרי תורה ומצוות, איז היסטאריש פשוט נישט וואר און נישט קראנט.

מיין איך איז אביסל געמישט, דו מישסט אויס צוויי סארטן טיילונגען, דער אונגארישער טיילונג איז געווען סיי דאס 'זיך' אפטיילן פון די מרימי יד בתורת משה, און סיי 'זיי' אויסשפייען מעדת ישראל, דאס איז געווען א זייער שארפע ליניע. אבער דער גאליציאנער סארט זיך טיילן פון אנדערע פרומע אידן שומרי תורה ומצוות נאר מאדערנער פון מיר, איז געווען נאר 'זיך' זיך אפטיילן כדי צו קענען שבת מאכן פאר זיך מיט 'ן אייגענעם פרומקייט, אבער ח''ו קיין הו''א נישט געווען זיך אינגאנצן אפטיילן פון זיי מיט'ן בכלל נישט ארייננעמען בקהל ה'.

אין הכי נמי. אבער דאס האט נישט מיטן גרויסן אונגארישער טיילונג קיין שייכות און האט נישט מיטן דרך החתם סופר. עס איז א צווייטע זאך אינגאנצן.

[מסתמא]

תשובת הג"ר אהרן פריעדScreenshot 2025-09-15 114938.png
תשובת הג"ר יונתן שטייף
IMG_20250915_114646_941.jpgIMG_20250915_114702_891.jpg

אוי כהאב אינגאנצן פארגעסן דעי נקודה.... בנוגע קבורה, איך אליינס האב ארטאדאקסישע זיידעס ליגן אין סטאטוסקווא בתי חיים. פשוט מען האט געוואלט ליגן נעבן די עלטערן. עס איז נישט געאסרט געווארן דאס ליגן אין די אלטע בתי חיים ווייל מיר האבן ארויסגעטרעטן - הגם מיינע באח”ב זיידעס ליגן אין אייזענשטאט ווייל אין וויען איז נישט געווען די טיילונג, מען האט לעגאל נישט געקענט. אבער לגבי קבורה איז קלאר געווען אנדערש.

ייש”כ פארן ברענגען, כהאב עס נאכנישט דורכגעטון, פשוט כהאב מיך געכאפט אז לגבי קבורה איז אלץ געווען אנדערש לגבי ליגן אין די אלטע בתי חיים.

איר האט פארזען וואס ער שרייבט בנוגע די איסור אויף שטאטוסקוו
(אמר"ש דער כלי חמדה באציט זיך צום שטאטוסקווא רב פון סאטמאר כאב"ד סאטמאר בענין המחלוקה על הירושלמי קדשים וכן היה דעת גדולי ליטא ופולין והדברים עתיקים)

קודם כהאב עס נאכנישט דורכגעטון. דער כלי חמדה איז דאך געווען א פוילישער וואו מען האט זיך מתנגד געווען צום טיילונג קאנצעפט מכל וכל, זיכער עס נישט אנגענומען מיט אונזער חומר. נאך א זאך, איך רעד בדורו פונעם טיילונג איז דא זייער שארפע בריוון, סיי פונעם כתב סופר און סיי פונעם מהר”ם שיק און אין פאקט זענען נישט געבליבן קיין היימישע שטאטוסקווא רבנים חוץ ממש עטליכע וועלכע מקען ציילן אויפן פינגער.

אבער באמת כדארף עס נאך דורכטון בעיון.

[שטיינער]

איך זעה דא זאגן די זעלבע זאך ווי מיר.
מען האט געהאלטן אז די דרך פון עזריאל איז נישט אויסגעהאלטן, אזויווי מען מחלוקת אין אלע צייטן. מרימי יד בתורת משה מיינט נישט דאס, דאס מיינט א קאנגרעס דעקלעראציע קעגן דעם שולחן ערוך.

א טיילונג פון פרומע אידן איז עפעס וואס איז 100% א חסידישע דבר מחודש אין אונטערלאנד געמישט די טיילונג קאנצעפט מיט די גאליציאנער קנאות, קיין שייכות צום דרך החת”ס ותלמידיו.

אבער זיי כאטש מודה אז א רב וואס האט נישט מקבל געווען די מיהאלוביץ תקנות האט מען ענג געמאכט אין לשכה אזוי ווי כ'האב פריער מברר געווען. וא"כ ה"ה הגרע"ה וואלט געווען די זעלבע.

פיין, ווער האט ענג געמאכט? די אונטערלענדער השתלטות? מה זאת אומרת?

אגב, די אנהייב איז נישט געווען אזוי, עס איז הערשט שפעטער געווארן אזוי, אפשר נאך ר’ קאפל רייך? עס איז געווען שוין אינעם נעקסטן דור, די דור בעפארן קריג.

אפילו אנפאנג האט מען זיך נישט געהעריג גערעכנט מיט דעת רבנים דוגמת רע"ה ממילא האבן זיי נישט געוואלט אריינגיין.
הייני טעמא דהג"ר מרדכי עמרם הירש
הג"ר שמעון סידון
הרב יוסף ווייסע
הג"ר מאיר פערלס
ועוד רבים.

צום לשכה איז געווען נאך וואס האבן זיך נישט צוגעשטעלט כמו המחנה חיים והדברי ירמיה.
עי' הקרע שלא נתאחה פרק יח-יט

[ChatGPT]

עס איז דא בריוון צווישן מהר”י שטייף און מהרי'ץ דושינסקי.

כידוע אז ’אלע’ רבני אויבערלאנד, וועלכע האבן געוואוינט אין אויבערלאנד, זענען געווען אין די אגודה. משא”כ די רבנים יוצאי אויבערלאנד וועלכע האבן געוואוינט אין אונטערלאנד (דוגמת הלבושי מרדכי, המעשי למלך, הערוגת הבושם ועוד) זיי זענען געווען קעגן די אגודה.

מהר”י שטייף האט געחתם’עט קעגן די אגודה און עס איז דא בריוון צווישן אים און מהרי”ץ דושינסקי וואו ער טענה’ט קעגן דאס זיך אנגעהערן צו די אגודה, שרייבט אים מהרי”ץ דושינסקי: זעסטו דען נישט אז די בודאפעסטער ארטאדאקסישע לשכה איז א חוזק אין אונגארן? ווי קען מען אזוי האלטן דעם דור? ממוז האבן א כח המאחד וכו’ נמצא אז דאס אינטערברעכן די לשכה צוליב די אויבערלענדער א”ג מאדערנקייט האט געפירט דערצו אז די אויבערלענדער רבנים זענען סוכ”ס אריין אין די אגודה.

כווייס אז סאיז געוואגט. כווייס אז שטיינער קענען פליען. אבער דאס זענען די היסטארישע פאקטן.

כמובן אז אין ארץ ישראל ווען איטשע מאיר לעווין האט אוועקגעטראגן די אגודה פון ירושלים קיין תל אביב ווייל ער האט געוואלט באקומען די בעלות גערויף אנשטאט די עדה, דעמאלטס האט מהרי”ץ דושינסקי אפיציעל אפגעשאקלט די עדה פון די אגודה. אבער בעפאר דעם איז די עדה החרדית און די אגודה געווען איינס און די זעלבע ענטיטי. מיר רעדן דא פון ר’ יוסף חיים זאנענפעלד און מהרי”ץ דושינסקי בתחילת דרכו. אין אנדערע ווערטער, די היתר פאר אן א”ג אידישע מדינה דעקלעראציע ביים כנסיה הגדולה, די מלחמה יארן, איטשע מאיר לעווין’ס השתלטות, די גרינדונג פון די מדינה, דאס אלעס האט ציווארפן די קארטן. איך רעד אלעס פון די צייט בעפאר די אלע געשעענישן.

דאכט זיך מיר אז דאס איז שוין געווען נאכן ערשטען קריג, ווען די מדינות זענען שוין געווען אפגעטיילט, אויבערלאנד אלס טשעכסלאוואקיי, אונטערלאנד אלס אונגארן.
צו סאיז נוגע דא ווייס איך נישט.

[מסתמא]

אבער זיי כאטש מודה אז א רב וואס האט נישט מקבל געווען די מיהאלוביץ תקנות האט מען ענג געמאכט אין לשכה אזוי ווי כ'האב פריער מברר געווען. וא"כ ה"ה הגרע"ה וואלט געווען די זעלבע.

פיין, ווער האט ענג געמאכט? די אונטערלענדער השתלטות? מה זאת אומרת?

אגב, די אנהייב איז נישט געווען אזוי, עס איז הערשט שפעטער געווארן אזוי, אפשר נאך ר’ קאפל רייך? עס איז געווען שוין אינעם נעקסטן דור, די דור בעפארן קריג.

אפילו אנפאנג האט מען זיך נישט געהעריג גערעכנט מיט דעת רבנים דוגמת רע"ה ממילא האבן זיי נישט געוואלט אריינגיין.
הייני טעמא דהג"ר מרדכי עמרם הירש
הג"ר שמעון סידון
הרב יוסף ווייסע
הג"ר מאיר פערלס
ועוד רבים.

צום לשכה איז געווען נאך וואס האבן זיך נישט צוגעשטעלט כמו המחנה חיים והדברי ירמיה.
עי' הקרע שלא נתאחה פרק יח-יט

נו נו, אבער די רוב תלמידי החת”ס איז קלאר וואס זיי האבן געהאלטן אין יענע דור פונעם טיילונג. די רעכטע צד איז נאר געגאנגען ווייטער און ווייטער מיט יעדע דור עד כדי אזוי אומאפיציעל אויסשפייען גאנץ אויבערלאנד, ווייל סאיז לשיטתי שוואכער ווי מיר (הגם די טיאטערס פון היימישע קינדערלעך זענען געווען אין סיגוט און אין מונקאטש, נישט אין פרעסבורג אדער וויען-ילדי שיפפשוהל, אבער שוין)

נאך בדורו פונעם כת”ס האבן די חסידישע אונטערלענדער געהאקט אויפן כתב סופר אליינס אז ער איז א לינקער (פארן חטא פון גיין בדרך הממוצע שחינכו אביו און נישט גיין בדרך הקיצוניות של גאליציע), בלי”נ כהאב בדעה נאכצוברענגען מעשיות און מקורות, כמובן אלעס נאר פון היימישע מקורות!.

[ChatGPT]

אבער זיי כאטש מודה אז א רב וואס האט נישט מקבל געווען די מיהאלוביץ תקנות האט מען ענג געמאכט אין לשכה אזוי ווי כ'האב פריער מברר געווען. וא"כ ה"ה הגרע"ה וואלט געווען די זעלבע.

פיין, ווער האט ענג געמאכט? די אונטערלענדער השתלטות? מה זאת אומרת?

אגב, די אנהייב איז נישט געווען אזוי, עס איז הערשט שפעטער געווארן אזוי, אפשר נאך ר’ קאפל רייך? עס איז געווען שוין אינעם נעקסטן דור, די דור בעפארן קריג.

נישט ריכטיג. ביים טיילונג איז ביי רוב גדולי (ועסקני) אויבערלאנד אומאפציעל אנערקענט געווארן די תקנות מיהאלעוויץ אלס א חלק פון תקנות שומרי הדת.

[מסתמא]

עס איז דא בריוון צווישן מהר”י שטייף און מהרי'ץ דושינסקי.

כידוע אז ’אלע’ רבני אויבערלאנד, וועלכע האבן געוואוינט אין אויבערלאנד, זענען געווען אין די אגודה. משא”כ די רבנים יוצאי אויבערלאנד וועלכע האבן געוואוינט אין אונטערלאנד (דוגמת הלבושי מרדכי, המעשי למלך, הערוגת הבושם ועוד) זיי זענען געווען קעגן די אגודה.

מהר”י שטייף האט געחתם’עט קעגן די אגודה און עס איז דא בריוון צווישן אים און מהרי”ץ דושינסקי וואו ער טענה’ט קעגן דאס זיך אנגעהערן צו די אגודה, שרייבט אים מהרי”ץ דושינסקי: זעסטו דען נישט אז די בודאפעסטער ארטאדאקסישע לשכה איז א חוזק אין אונגארן? ווי קען מען אזוי האלטן דעם דור? ממוז האבן א כח המאחד וכו’ נמצא אז דאס אינטערברעכן די לשכה צוליב די אויבערלענדער א”ג מאדערנקייט האט געפירט דערצו אז די אויבערלענדער רבנים זענען סוכ”ס אריין אין די אגודה.

כווייס אז סאיז געוואגט. כווייס אז שטיינער קענען פליען. אבער דאס זענען די היסטארישע פאקטן.

כמובן אז אין ארץ ישראל ווען איטשע מאיר לעווין האט אוועקגעטראגן די אגודה פון ירושלים קיין תל אביב ווייל ער האט געוואלט באקומען די בעלות גערויף אנשטאט די עדה, דעמאלטס האט מהרי”ץ דושינסקי אפיציעל אפגעשאקלט די עדה פון די אגודה. אבער בעפאר דעם איז די עדה החרדית און די אגודה געווען איינס און די זעלבע ענטיטי. מיר רעדן דא פון ר’ יוסף חיים זאנענפעלד און מהרי”ץ דושינסקי בתחילת דרכו. אין אנדערע ווערטער, די היתר פאר אן א”ג אידישע מדינה דעקלעראציע ביים כנסיה הגדולה, די מלחמה יארן, איטשע מאיר לעווין’ס השתלטות, די גרינדונג פון די מדינה, דאס אלעס האט ציווארפן די קארטן. איך רעד אלעס פון די צייט בעפאר די אלע געשעענישן.

דאכט זיך מיר אז דאס איז שוין געווען נאכן ערשטען קריג, ווען די מדינות זענען שוין געווען אפגעטיילט, אויבערלאנד אלס טשעכסלאוואקיי, אונטערלאנד אלס אונגארן.
צו סאיז נוגע דא ווייס איך נישט.

ניין עס איז לכאורה נישט נוגע ווייל איך רעד פון גאנץ אונגארן פון בודאפעסט און ווייטער אויף די לינקע זייט. עקסטער איז געווען טשעכעסלאוואקיע וואו דער נייטראער רב איז געווען דער נשיא. און עקסטער איז געווען וויען [עסטרייך] וואו מען האט אפיציעל נישט צוגעלאזט די טיילונג מטעם הרעגירונג.

כמעט זיכער אז דאס האט זיך אנגעהויבן תיכף ביים גרינדונג פון די אגודה

[שטיינער]

אוי כהאב אינגאנצן פארגעסן דעי נקודה.... בנוגע קבורה, איך אליינס האב ארטאדאקסישע זיידעס ליגן אין סטאטוסקווא בתי חיים. פשוט מען האט געוואלט ליגן נעבן די עלטערן. עס איז נישט געאסרט געווארן דאס ליגן אין די אלטע בתי חיים ווייל מיר האבן ארויסגעטרעטן - הגם מיינע באח”ב זיידעס ליגן אין אייזענשטאט ווייל אין וויען איז נישט געווען די טיילונג, מען האט לעגאל נישט געקענט. אבער לגבי קבורה איז קלאר געווען אנדערש.

ייש”כ פארן ברענגען, כהאב עס נאכנישט דורכגעטון, פשוט כהאב מיך געכאפט אז לגבי קבורה איז אלץ געווען אנדערש לגבי ליגן אין די אלטע בתי חיים.

איר האט פארזען וואס ער שרייבט בנוגע די איסור אויף שטאטוסקוו
(אמר"ש דער כלי חמדה באציט זיך צום שטאטוסקווא רב פון סאטמאר כאב"ד סאטמאר בענין המחלוקה על הירושלמי קדשים וכן היה דעת גדולי ליטא ופולין והדברים עתיקים)

קודם כהאב עס נאכנישט דורכגעטון. דער כלי חמדה איז דאך געווען א פוילישער וואו מען האט זיך מתנגד געווען צום טיילונג קאנצעפט מכל וכל, זיכער עס נישט אנגענומען מיט אונזער חומר. נאך א זאך, איך רעד בדורו פונעם טיילונג איז דא זייער שארפע בריוון, סיי פונעם כתב סופר און סיי פונעם מהר”ם שיק און אין פאקט זענען נישט געבליבן קיין היימישע שטאטוסקווא רבנים חוץ ממש עטליכע וועלכע מקען ציילן אויפן פינגער.

אבער באמת כדארף עס נאך דורכטון בעיון.

סאיז געווען היפש מער ווי מ'קען ציילן אויפן פינגער.
נישט אלא זענען געווען באקאנט און נישט אלע געדענק איך.
כ'על פרובירן מוסף צו זיין.
הג"ר יחזקאל משה פישמאן ממישקאלץ (דער טאטע פונעם פרעשבורגער מגיד -הגרה"ל והמחנה חיים האבן שוין געפירט קעגן אים א מערכה פריער ביים בויען די נייע ביהמ"ד אין שטאט)
הג"ר בנימין זאב קרויס מדעברצין בעל מראה הבזק ותלמיד הכת"ס
הג"ר יצחק צבי ראטער אב"ד סעמיקלאש דער שווער פון הג"ר פישל סופר בעל זכרון אפרים
הג"ר משה פעלדמאן וואס האט געדארפט ווערן רב אין גאלאנטא. נאכן מחלוקה איז ער געווארן רב אין היכל רומבך אין בודאפעסט
הג"ר חיים פייגלסבערג אב"ד קישקרעש וממלא מקומו הג"ר דוב לאבלאוויטש מח"ס דיבובי חן

ס'איז געווען נאך, דאס איז וואס איך געדענק יעצט