אידטיש

מאכט זיך אמאל עס פאלט מיר ביי בעזרת הבורא ית' א שיינע געדאנק, צומאל א געדאנק אויף די פרשה, צומאל א געדאנק בעבודת ה', און צומאל א געדאנק ביהדות.

טיילמאל איז עס א רויע געדאנק, טיילמאל איז עס אויסגעקנאטן, און טיילמאל איז עס שוין אפגעבאקן. לאמיר מקיים זיין סיי דעם תן לחכם ויחכם און סיי דעם אל תמנע טוב און עס מיטטיילן מיט אנדערע אידן וישמע חכם ויוסף לקח.

וזה החלי בעז''ה:

פארגאנגענע וואך פ' במדבר פארציילט אונז די תורה ווי השי''ת האט באפוילן פאר משה רבינו צו ציילן די אידן, ווי דער פסוק זאגט 'שאו את ראש כל עדת בני ישראל למשפחתם לבית אבתם במספר שמות כל זכר לגלגלתם'.

אין די מפרשי התורה איז די ענין פון 'ציילן די אידן' א גרויסער ענין, רש''י אויפן פלאץ ברענגט פון מדרשי חכז''ל 'מתוך חיבתן לפניו מונה אותם כל שעה', אזוי אויך דער רמב''ן (שפעטער אין פסוק מ''ה) איז מאריך אינעם גרויסן ענין וואס 'ציילן די אידן' מיינט. אין ספר מי השילוח (ועוד ספרי קודש) ווערט ארויסגעברענגט די ענין פונעם מספר בלשונו הקדוש - 'אך באמת כלל ישראל הם בלא מספר, ומ"ש 'והיה מספר' נאמר על פרטי נפשות מישראל שיהיה כל אחד מספר, היינו דבר שבמנין, ויהיה חשוב בעיני ה' יתברך'. דאס ווייזט אז יעדער איד האט א גאר געהויבענע חשיבות עצמי ביים אויבערשטען, ווי יעדער איד ווערט געציילט באזונדער, און ווי יעדער איד האט א באזונדערע חשיבות ביים אויבערשטען.

אבער מיט דעם אלעם זעהן מיר אז די תורה לאזט נישט ציילן די אידן זעלבסט נאר דורך שקלים, יעדער איד דארף ברענגן א 'מחצית השקל' און דורך דעם קען מען ציילן די מספר בני ישראל. איז באקאנט וואס דער אלשי''ך הק' שרייבט אויפן ענין פון 'מחצית השקל' אז דאס קומט מרמז צו זיין אויפ'ן ענין פון 'אחדות' פון כלל ישראל, יעדער איד באזונדער קען נאר ברענגן א האלבע שקל, און צוזאמען מיט א אנדערע איד איז עס א גאנצער שקל, דאס ווייזט אז די חשיבות פון א איד ווערט ארויסגעברענגט ווען ער איז זיך מאחד מיט א צווייטן איד, און נאר דורכדעם ווערט א מספר פאר די אידן.

חז''ל הקדושים פארציילן אונז ממדרש הפסוקים (ברכות ס''ב, ע''ב) אז דוד המלך ע''ה איז נכשל געווארן און ער האט געציילט די אידן און ער האט נישט גענומען קיין שקלים פון זיי. מיר פשוט'ע מענטשן האבן נישט קיין השגה אין דוד המלך - נישט אין זיין געוואלדיגע קדושה און מדריגות אלקות, און אויך נישט אין זיינע עבירות וירידות - לאמיר א משהו אפלערנען די חטא פון דוד המלך און פרובירן צו פארשטיין אויף וואס דאס ווייזט.

דוד המלך איז דער יחיד פון כלל ישראל, ווי ער זאגט אין תהלים (כ''ה, ט''ז) 'כי יחיד ועני אני'. עס איז ידוע וואס חז''ל זאגן אונז (ע''ז ד', ע''ב) א"ר יוחנן משום ר"ש בן יוחאי לא דוד ראוי לאותו מעשה ולא ישראל ראוין לאותו מעשה, אלא למה עשו, לומר לך שאם חטא יחיד אומרים לו כלך אצל יחיד, ואם חטאו צבור אומרים לו כלך אצל צבור. ס'איז דא 'כלל ישראל' און עס איז דא דער 'יחיד', כלל ישראל זינדיגט כדי להורות תשובה לרבים, אבער דוד המלך זינדיגט כדי צו ווייזן די חשיבות פונעם 'יחיד', דו 'יחיד' ביזט חשוב, דו קענסט אויך תשובה טון.

נאך טרעפן מיר ביי דוד המלך די ענין פון 'יחיד', די מחלוקת חז''ל איבער קדושת א''י אין סוריא (חלה פ"ד מ"ז ועוד), ווייל דוד המלך האט דאס אליינס כובש געווען, ווערט א מחלוקת אויב 'כיבוש יחיד' שמיה כיבוש. ווייל דוד המלך איז דער 'יחיד' פון כלל ישראל.

חז''ל זאגן אונז (מדרש שוחר טוב, ב) את מוצא, כל מה שעשה משה עשה דוד וכו', משה נתן חמישה חומשי תורה לישראל, ודוד נתן חמישה ספרי תהילים לישראל. לענינינו איז פשט, משה רבינו גיבט די תורה פאר די כלל ישראל און דוד המלך גיבט פאר'ן יחיד.

יעצט קען מען א משהו פארשטיין דוד המלך מיט'ן ציילן אידן אן קיין שקלים, דוד המלך ווייזט חשיבות עצמי פאר'ן 'יחיד', דאס ווייזט די מספר בני ישראל, כל פרט מנפשות ישראל כל אחד מספר, היינו דבר שבמנין, והוא חשוב בעיני ה' יתברך. דוד המלך קען נישט ציילן מיט קיין שקלים, ווייל שקלים איז פאר'ן רבים און נישט פאר'ן יחיד.

א טשיקאווע געדאנק...

די מנהג ישראל איז אז אחרון של פסח בראקט מען איין די מצה אין וואסער, מ'מאכט קניידלעך וכו'. יעדער מנהג ישראל איז לא לחנם הוקבע, ושרשו בגבהי מרומים, וועל איך שרייבן א געדאנק איבער דעם, ס'קוקט אויס טשיקאוו אבער איך מיין אז ס'האט א אמת אין זיך.

וויאזוי ווערט מצה געמאכט? פשוט, בלויז פון מעל און וואסער, מ'מישט עס אויס און אין אויוון אריין. אבער טראכט א מינוט, וויפיל וואסער ליגט אין איין מצה? בערך א האלבע גלעזל, נעם א האלבע גלעזל וואסער און גיס עס אויס אינעם ברענענדיגן מצה אויוון, אין בערך דרייסיג סעקונדעס בלייבט נישט גארנישט איבער, ולא נודע כי באו אל קרבנה, די אויוון וועט זיין טרוקן אינגאנצן.

דאן וויאזוי ווערט א מצה באשאפן? וואס האלט עס צוזאם? די וואסער שבו ווערט אויסגעברענט אין געציילטע סעקונדעס. איז עס בלויז מעל? זיכער נישט, ווייל אויב וועסטו אריינלייגן בלויז מעל אינעם אויוון וועט עס בלייבן בלויז פארברענטע מעל, עס וועט קיין מצה נישט ווערן.

נאר וואס דען, איז מוכרח צו זאגן אז אפילו נאכדעם וואס די וואסער פונעם מצה ווערט אויסגעברענט און עס פארבלייבט בלויז די מעל, בלייבט נאך פון פריער א כח נעלם פון די וואסער וואס דאס מאכט די מצה פאר א מצה, און דאס האלט עס צוזאם.

ממש כדברים האלה איז די גאנצע מושג פון בריאת העולם עפ''י הבעש''ט הק'. ס'איז באקאנט וויאזוי דער בעש''ט הק' לערנט אפ די פסוק 'לעולם ה' דברך נצב בשמים', די גאנצע בריאה איז בלויז די 'בדבר ה' שמים נעשו', און די גאנצער קיום הבריאה יעדער רגע איז בלויז פונעם 'דבר ה' הנצב לעולם', און ווי דער הייליגער 'תניא' שרייבט (פ''א שעהי''ו): תיבות ואותיות אלו הן נצבות ועומדות לעולם בתוך רקיע השמים ומלובשות בתוך כל הרקיעים לעולם להחיותם, וכן בכל הברואים שבכל העולמות עליונים ותחתונים. ואפילו ארץ הלזו הגשמית ובחינת דומם ממש אילו היו מסתלקות ממנה כרגע חס וחלילה האותיות מעשרה מאמרות שבהן נבראת הארץ בששת ימי בראשית, היתה חוזרת לאין ואפס ממש כמו לפני ששת ימי בראשית ממש.

אבער מובן מאיליו אז מיר זעהן עס נישט, אונזערע פליישיגע אויגן זעען בלויז א דבר נפרד וישות הגשמי בלבד, אן קיין חיות האותיות האלקות וואס איז דער אמת'ער מחיה ומהוה די בריאה, אבער מיר גלייבן באמונה שלימה אז ס'איז דא חיות אלקות וואס איז נעלם אינעם בריאה און דאס איז די חיות הבריאה, און דאס איז מהוה די בריאה יעדע רגע.

מצה ווערט אנגערופן אין זוה''ק 'מיכלא דמהימנותא', די 'מצה' ווייזט אויף אמונה. מיר זעהן נישט די וואסער אין די מצה, און מיר זעהן נישט די אלקות וואס איז אין די בריאה, אבער פונקט ווי די וואסער איז נעלם אין די מצה עס צו מאכן עקזיסטירן אלץ מצה, די זעלבער איז די אלקות נעלם אין די בריאה עס צו מאכן עקזיסטירן.

ביי יציאת מצרים שטייט אין פסוק (הושע, י''א, א') כִּי נַעַר יִשְׂרָאֵל וָאֹהֲבֵהוּ וּמִמִּצְרַיִם קָרָאתִי לִבְנִי, זאגט דער אלטער רבי הבעל התניא זי''ע אין ליקוטי תורה (פ' צו, פסח) אז די פסוק גייט ארויף אויף זמן יציאת מצרים, ווען דער אויבערשטער האט זיך באוויזן צו בני ישראל, ס'איז טאקע געווען א מורא'דיגע התגלות, אבער די אידן זענען געווען דעמאלטס ווי א קינד, זיי האבן נישט משיג געווען וואס זיי זעהן. ס'איז געווען א בחינה פון 'כי נער ישראל' אבער מיט דעם אלעם איז געווען 'ואוהבהו', דער אויבערשטער זאגט, איך האב אים ליב געהאט. ווייל זיי האבן געגלייבט, זייער אמונה איז געווען זייער שטארק. אויף דעם ווייזט די מצה, מ'גלייבט באמונה אפילו מ'זעט נישט קלאר די אור אלקי.

אבער נאך קריעת ים סוף דעמאלטס איז שוין געווען אסאך א גרעסערע התגלות, זיי האבן שוין דאן געזען קלאר די 'זה קלי ואנוהו', און ווי חז''ל זאגן (מכילתא בשלח) 'ראתה שפחה על הים מה שלא ראה יחזקאל בן בוזי', דעמאלטס האבן אלע אידן זוכה געווען צו מחזות נפלאות במראות אלקות, דעמאלטס האבן זיי שוין געזען ווי די גאנצע בריאה ווערט בטל פאר'ן אור אלקי, ווי די פסוק לייגט עס אזוי שיין אראפ - מה לך הים כי תנוס? און די פסוק ענטפערט, מלפני אדון חולי ארץ! מלפני אלוק יעקב! דעמאלטס נעמט מען די מצה - די גאנצע בריאה - און מ'צעברעקלט עס און מ'לייגט עס צוריק אין וואסער אריין! מ'לייגט עס צוריק צו זיין שורש החיות, צום אור אלקי וואס איז אים מהוה ומחיה יעדע רגע.

יום טוב ביינאכט ביי מעריב גיימיר אויסשרייען אין א הילכיגן געשריי - קהל און דערנאך די חזן - מיט'ן איינגענעמען יום טוב'דיגן נוסח דעם פסוק ''וידבר משה את מועדי ה' אל בני ישראל''.
אסאך וואונדערן זיך, פארוואס איז דאס אזא הויכפונקט פונעם דאווענען? וואס שטייט שוין אין דעם פסוק? משה רבינו האט געזאגט די מועדים פאר די אידישע קינדער, מאי כולי האי?

איך מיין אז ס'האט א טיפערע באדייט, ובפרט אז א זאך וואס אידן זענען זיך נוהג האט עס זיכער א טיפערע פשט, ס'איז נישט אומזינסט.

באמת, דארף מען זיך בכלל מתבונן זיין אינעם פסוק זעלבסט פון 'וידבר משה את מועדי ה' אל בני ישראל', זייער זעלטן וואס מיר טרעפן נאך א ציווי ה' צו משה אז די פסוקי התורה זאל זאגן אז משה רבינו האט עס איבערגעזאגט פאר די אידן, ס'איז זעלבסט פארשטענדליך אז משה רבינו האט איבערגעגעבן דעם דבר ה' און זיינע מצוות פאר די אידן נאכן נצטווה ווערן עפ''י הדיבור, די תורה דארף עס נישט זאגן. אויב אזוי פארוואס איז דא ביי די פ' המועדים אנדערש? פארוואס פירט די תורה אויס מיט'ן פסוק 'וידבר משה את מועדי ה' אל בני ישראל'?

אבער מיר ווייסן וואס ס'איז מבואר אין ספרי תלמידי הבעש''ט אז יום טוב קומט אראפ אויף דער וועלט א געוואלדיגער אור אלקי, א אור וואס שיינט אריין מיט א גרויסע ליכטיגקייט און געטליכקייט צו נשמת ישראל. אבער די אור אלקי וואס איז מאיר יום טוב גייט באמצעות הצדיק, דער צדיק בקדושתו איז ממשיך דעם אור און איז עס מאיר בתוך נשמת ישראל, און אזוי זענען אלע אידן מקושר מיט'ן אור פונעם יום טוב.

דאס איז די ביאור פנימי פארוואס חייב אדם להקביל פני רבו ברגל (ר''ה ט''ז, ע''ב) ווייל די אור אלקי פון יום טוב איז מען מקבל נאר דורך זיין רבי און באמצעותו ווערט מען מקושר מיט'ן אור אלקי המאיר ובא ביום טוב. און אזוי איז טאקע איינגעפירט כמה דורות ביי אלע חסידי'שע קרייזן ההולכים לאורו הגדול של מרן אור שבעת הימים הבעש''ט זי''ע אז יום טוב פארט מען צום רבי'ן, ווייל דער צדיק שיינט אריין די אור פון יום טוב. (איינער מער און איינער ווייניגער, אבער די מושג איז געווען איבעראל).

דאס איז פשט פארוואס נאכ'ן פרשת המועדים זאגט אונז די תורה 'וידבר משה את מועדי ה' אל בני ישראל', די תורה פארציילט אונז דעם סוד, א וויכטיגע נקודה אינעם גאנצן ענין פון די מועדי ה'. - משה רבינו זאגט די מועדים פאר די אידן - בעומק מיינט דאס, אז משה רבינו שיינט אריין די אור אלקי וואס איז מאיר יום טוב. פארדעם איז אזוי וויכטיג אז די תורה זאל ענדיגן די פרשת המועדים מיט דעם פסוק.

פארדעם שפירן אידן אזא לעכטיגקייט און א דערהויבענקייט ביים אויסשרייען מיט א נעימות דעם פסוק ביי מעריב פון כניסת החג, מיר זענען דעמאלטס זיך מקשר צו משה רבינו וואס ער שיינט אריין דעם אור אלקי פון יום טוב אל תוך תוכו של נשמת ישראל.

שטארק!