ר' לוי יצחק האניג קעגן היליאסענטערסיזם...

[בחינה 25]

יא, און שוין דיין ערשטע הנחה איז א טעות. ווי געשריבן איז מעשים בכל יום אז זאכן וואס זענען אנגענומען אין די סייענטיפישע וועלט אלס פאקט שטעלט זיך ארויס אז די פאקט איז אנדערש.

כ'האב נישט די צייט אדער נערוון צו שרייבן באריכות, וועל איך ציטירן וואס איך האב געשריבן פאר איינעם פריוואט א צייט צוריק (מיט קליינע עדיטס), און להוי ידוע אז כאטש אינ'ם ציטאט רעד איך נישט וועגן די אלגעמיינע וועלט איז עס אבער שטארק אנגענומען געווארן אין די סעקולארע וועלט פון פראפעסיאנאלע היסטאריע און ארכעאלאגיע.

כ'טריי צו פארשטיין וויאזוי דו שטעלסט צאם דיין האבי מיט אסטראנאמיע.

היסטאריע און ארכעאלאגיע זענען ביידע נישט קיין סייענס'ס - כאטש פרובירט ארכעאלאגיע צו ווערן גערעכנט פאר א סאשיעל סייענס, אבער זיכער נישט א ריכטיגע - מיט נומערן.

דא ביי פיזיקס, די געזעצן זענען געהעריג אראפגעשריבן און דורכגעטוהן, און די אלע חשבונות קענסטו אליינס אויסרעכענען.
מ'מאכט נישט אפ אזוי שנעל מסקנות.

משא''כ ביי היסטאריע און ארכעאלאגיע, וואס דו מוזט צוקומען צו די ידיעות און טיפע פארשטאנד פונעם פראפעסאר...
מ'שפרינגט צו מסקנות באזירט אויף א יחיד'ס מיינונג, אודאי קומט מען אן צו פאלשע מסקנות.

וואס איז די צושטעל??

[אנדערער]

יא, און שוין דיין ערשטע הנחה איז א טעות. ווי געשריבן איז מעשים בכל יום אז זאכן וואס זענען אנגענומען אין די סייענטיפישע וועלט אלס פאקט שטעלט זיך ארויס אז די פאקט איז אנדערש.

כ'האב נישט די צייט אדער נערוון צו שרייבן באריכות, וועל איך ציטירן וואס איך האב געשריבן פאר איינעם פריוואט א צייט צוריק (מיט קליינע עדיטס), און להוי ידוע אז כאטש אינ'ם ציטאט רעד איך נישט וועגן די אלגעמיינע וועלט איז עס אבער שטארק אנגענומען געווארן אין די סעקולארע וועלט פון פראפעסיאנאלע היסטאריע און ארכעאלאגיע.

כ'טריי צו פארשטיין וויאזוי דו שטעלסט צאם דיין האבי מיט אסטראנאמיע.

היסטאריע און ארכעאלאגיע זענען ביידע נישט קיין סייענס'ס - כאטש פרובירט ארכעאלאגיע צו ווערן גערעכנט פאר א סאשיעל סייענס, אבער זיכער נישט א ריכטיגע - מיט נומערן.

דא ביי פיזיקס, די געזעצן זענען געהעריג אראפגעשריבן און דורכגעטוהן, און די אלע חשבונות קענסטו אליינס אויסרעכענען.
מ'מאכט נישט אפ אזוי שנעל מסקנות.

משא''כ ביי היסטאריע און ארכעאלאגיע, וואס דו מוזט צוקומען צו די ידיעות און טיפע פארשטאנד פונעם פראפעסאר...
מ'שפרינגט צו מסקנות באזירט אויף א יחיד'ס מיינונג, אודאי קומט מען אן צו פאלשע מסקנות.

וואס איז די צושטעל??

ווען די סייענטיפישע וועלט נעמט עפעס אן ווערט ביי זיי ווי תורת משה

זיי נעמען נישט אן אז עס איז געווען א מבול. זיי נעמען נישט אן אז דער באשעפער האט באשאפן די וועלט

ווען מען זעט אז איינער פאנגט אן מיט פאלשע הנחות איז נישט אינטרעסאנט צו הערן וואס ער האלט אפילו ער זאגט נאך פון הייליגע סייענס

[Think and Thank]

יא, און שוין דיין ערשטע הנחה איז א טעות. ווי געשריבן איז מעשים בכל יום אז זאכן וואס זענען אנגענומען אין די סייענטיפישע וועלט אלס פאקט שטעלט זיך ארויס אז די פאקט איז אנדערש.

כ'האב נישט די צייט אדער נערוון צו שרייבן באריכות, וועל איך ציטירן וואס איך האב געשריבן פאר איינעם פריוואט א צייט צוריק (מיט קליינע עדיטס), און להוי ידוע אז כאטש אינ'ם ציטאט רעד איך נישט וועגן די אלגעמיינע וועלט איז עס אבער שטארק אנגענומען געווארן אין די סעקולארע וועלט פון פראפעסיאנאלע היסטאריע און ארכעאלאגיע.

כ'טריי צו פארשטיין וויאזוי דו שטעלסט צאם דיין האבי מיט אסטראנאמיע.

היסטאריע און ארכעאלאגיע זענען ביידע נישט קיין סייענס'ס - כאטש פרובירט ארכעאלאגיע צו ווערן גערעכנט פאר א סאשיעל סייענס, אבער זיכער נישט א ריכטיגע - מיט נומערן.

דא ביי פיזיקס, די געזעצן זענען געהעריג אראפגעשריבן און דורכגעטוהן, און די אלע חשבונות קענסטו אליינס אויסרעכענען.
מ'מאכט נישט אפ אזוי שנעל מסקנות.

משא''כ ביי היסטאריע און ארכעאלאגיע, וואס דו מוזט צוקומען צו די ידיעות און טיפע פארשטאנד פונעם פראפעסאר...
מ'שפרינגט צו מסקנות באזירט אויף א יחיד'ס מיינונג, אודאי קומט מען אן צו פאלשע מסקנות.

וואס איז די צושטעל??

וואס איז די איידיע פון צושניידן איינעמ'ס פאוסט ביים ציטירן כדי מען זאל נישט זען אז יענער האט דירעקט אדרעסירט די קשיא וואס דו גייסט פרעגן?

[תינוק הבורח]

יא, און שוין דיין ערשטע הנחה איז א טעות. ווי געשריבן איז מעשים בכל יום אז זאכן וואס זענען אנגענומען אין די סייענטיפישע וועלט אלס פאקט שטעלט זיך ארויס אז די פאקט איז אנדערש.
און יא, ס'האט שוין פאסירט מיט זאכן וואס האבן געהאט מער ווי איין און צוויי 'הוכחות'. ווי דער חזון איש שרייבט אין די בריוו הנ"ל.
בנוגע דיין הויפט נקודה, אז ס'קען זיין אז דער אויבערשטער האט באשאפן א פארטיגע, אלטע וועלט, האב איך שוין געשריבן אז מען טרעפט שוין די געדאנק אין חז"ל און ס'קען בהחלט זיין אמת. סיי די גמרא בצביונם נבראו, סיי די מדרש אז אדם הראשון איז באשאפן געווארן אלס צוואנציג יעריגער, ועוד. נאר כאמור האב איך בכלל נישט די דראנג אזוי צו זאגן פשוט ווייל איך ווער נישט אזוי פארלוירן פאר סייענס.

(כ'וועל דיר געבן א שטיקל ביאור פון וואו איך קום. מיין עיקר האבי/באשעפטיגונג איז היסטאריע, און איך ריסערטש אסאך איבער ארכעאלאגישע געפינסן וכדומה. עס קומט אסאך מאל צום לאכן און צום וויינען פון זאכן וואס די פראפעסיאנעלע, סעקולארע סייענטיפישע וועלט נעמט אן מיט גרויס איבערראשונג און התפעלות ווען מען רעדט פון זאכן וואס קינדער ווייסן - און צומאל וואס קינדער קענען דיספראוון!
יעצט ווען מען רעדט פון פיזיקס איז עס געווענליך נישט אזעלכע אפענע שטותים, אבער עס קען אויך זיין פלענטי. וכ"ש ווען מען רעדט פון טעאריעס וויאזוי זאכן האבן זיך פארמירט אדער ווי אלט זאכן זענען, וואס אסאך מישן השערות מיט פאקטן.)

לדוגמא?

כ'האב נישט די צייט אדער נערוון צו שרייבן באריכות, וועל איך ציטירן וואס איך האב געשריבן פאר איינעם פריוואט א צייט צוריק (מיט קליינע עדיטס), און להוי ידוע אז כאטש אינ'ם ציטאט רעד איך נישט וועגן די אלגעמיינע וועלט איז עס אבער שטארק אנגענומען געווארן אין די סעקולארע וועלט פון פראפעסיאנאלע היסטאריע און ארכעאלאגיע.

וואס האט מיר געטריגערט צו שרייבן, איז געווען א 'די גלאק' ע"ה וואס איז מיר אונטערגעקומען אין די האנט. דארט איז דא א לאנגע באשרייבונג איבער אן אור אלטע גאס וואס מען האט אנטדעקט, וואס האט אנגעבליך געדינט אלס 'דרך עולי רגל', ווי אויך איז מען דורך יענע גאס אראפגעגאנגען צום שילוח שעפן מים שלנו (גיי פרעג זיי אפ...) און דערנאך א לענגערע אפהאנדלונג איבער'ן שילוח. כ'ווייס נישט ווער ס'האט צאמגעשטעלט און איבערגעגאנגען די פאקטישע ארטיקלען, אבער סוף פון די ארטיקלען איז דא א ש'כח פאר דער איד, ר' יוסף נחמיה הכהן קוואדראט, און א מאסיווע ש'כח פאר ר' יחיאל גאלדהאבער.

צווישן די ארטיקל איבער'ן דרך עולי רגל און די ארטיקל איבער'ן שילוח, איז דא א זייטיגע קעסטל - א גאנצע בלאט גרויס - איבער אן היסטארישן ארכעאלאגישן געפינס: די גלעקל פונ'ם כהן גדול ביים בית שני! מען האט געטראפן אינ'ם דרעין אונטער די היסטארישע גאס א גלעקל געמאכט פון ריין גאלד, אין די פארעם פון א מילגרוים (זעה אטעטשמענט סוף פאוסט). די גלעקל האט אפילו אזא רינגעלע עס אויפצוהענגען אויף א קלייד, און מען ווייסט דאך נישט פון קיינעם אין ירושלים וואס איז געגאנגען מיט גלעקלעך אויף די קליידער (וכ"ש מיט גלעקלעך אין די פארעם פון א מילגרוים), "מוז דאך זיין" אז דאס איז פונ'ם כהן גדול אליין! און דער חכם עתיק לייגט נאך צו אז מען האט געטראפן פארשידענע שטיקלעך בלויע וואלענע קליידער, אבער דאן האט מען זיך גע'טענה'ט פון וואו די קליידער קומען. יעצט אבער ביים גלעקל איז קלאר בלי ספק אז ס'איז פונ'ם כהן גדול!

יעצט, איך גיי אפילו נישט אריינגיין אין די נארישע 'הכרח' אז מען ווייסט נישט פון נאך איינעם וואס איז געגאנגען מיט גלעקלעך (אפשר איז דער קעניג אדער זיין משפחה אויך געגאנגען מיט גלעקלעך (וואס באמת שטייט אזוי קלאר אין די משנה אין מסכת שבת)? אפשר איז עס געווען א פרויענישע מאדע, אויפ'ן שטייגער פון "יען כי גבהו בנות ציון" ביים בית ראשון? אפשר איז עס אראפגעפאלן פון די קרוין פון א ספר תורה ביים הכנסת ספר תורה? אפשר גאר איז עס געהאנגען אויף א חופה וואס א גאר רייכער כהן גדול האט געמאכט צום באגלייטן מוצאי יו"כ? אדער פון א גביר'ישע חתונה? די מעגליכקייטן זענען ענדלאז), ווייל דאס זענען אלעס אפשר'ס בעת וואס איך האב א ראי' ברורה שאין עליה תשובה אז דאס קומט דוקא נישט פונ'ם מעיל!

די ראי' איז טאקע פון זייער ראי' אז יא; דאס אז די גלעקל קוקט אויס ווי א מילגרוים (וואס אין דעם אליין קען מען זיך דינגען). די הייליגע תורה שרייבט (שמות כח לג) "וְעָשִׂיתָ עַל שׁוּלָיו רִמֹּנֵי תְּכֵלֶת וְאַרְגָּמָן וְתוֹלַעַת שָׁנִי עַל שׁוּלָיו סָבִיב וּפַעֲמֹנֵי זָהָב בְּתוֹכָם סָבִיב:" אויפ'ן עק פונ'ם מעיל האט מען געמאכט 'רימוני תכלת וארגמן ותולעת שני' און גלעקלעך פון גאלד. דאס טייטש אז נישט נאר זענען די גלעקלעך און מילגרוימען געווען צוויי באזונדערע זאכן (די נענטסטע צו זיי איז די שיטה פונ'ם רמב"ן, אז מען האט אריינגעלייגט די גלעקלעך אינ'ם מילגרוים), נאר די מילגרוימען זענען גאר געווען געמאכט פון דריי קאלירן וואל, נישט פון גאלד!

נאכמער: דער כהן גדול איז געגאנגען די בגדי כהונה נאר בשעת עבודה, און באלד ביים ענדיגן האט מען עס אויסגעטון נאך אין בית המקדש (כמבואר בקידושין נא: בסוגיא דלא ניתנה תורה למלאכי השרת וביומא ובעוד כמה מקומות). עד כדי כך אז ס'איז א גאנצע שמועס אין די מפרשים וויאזוי שמעון הצדיק האט געמעגט גיין מיט די בגדי כהונה ביים מקבל פנים זיין אלכסנדר מוקדון. אלזא, דער כהן גדול איז אויך נישט געגאנגען אין די גאסן פון ירושלים מיט גאלדענע גלעקלעך אויף די קליידער!


(נאכקוקנדיג האב איך געזעהן א ווידעא פון דעם ארכעאלאג וואס האט געטראפן די גלעקל, און יענער איז מסביר אז וואכן לאנג האט ער זיך געבראכן קאפ צו אויספיגערן ווער עס האט געקענט גיין מיט גלעקלעך אין ירושלים, און נאך וואכן ריסערטש, נאכקוקן און היסטארישע ביבליקל סקריפטס און דורנישטערן יוסיפיס פלאוויוס'ס ביכער, איז ער געקומען צו די מסקנה אז דער כהן גדול איז געגאנגען מיט גלעקלעך.... און דעם וויסטער עם הארץ וואס דארף וואכן מברר צו זיין וואס חדר אינגלעך ווייסן, זאגט דער גלאק נאך אויף מאמע לשון מיט קעלבערנע התפעלות.)

תרתי לריעותא.
ארכיאולוגיה איז ווייעכע סייענס, און דו האסט מיר געברענגט אן אינדיווידועלע שוטה (מיט די הנחה אז די מעשה איז פונקט ווי דו זאגסט).
איר האט געשריבן

מעשים בכל יום אז זאכן וואס זענען אנגענומען אין די סייענטיפישע וועלט אלס פאקט שטעלט זיך ארויס אז די פאקט איז אנדערש

ברענג מיר א דוגמא.

[Think and Thank]

לדוגמא?

כ'האב נישט די צייט אדער נערוון צו שרייבן באריכות, וועל איך ציטירן וואס איך האב געשריבן פאר איינעם פריוואט א צייט צוריק (מיט קליינע עדיטס), און להוי ידוע אז כאטש אינ'ם ציטאט רעד איך נישט וועגן די אלגעמיינע וועלט איז עס אבער שטארק אנגענומען געווארן אין די סעקולארע וועלט פון פראפעסיאנאלע היסטאריע און ארכעאלאגיע.

וואס האט מיר געטריגערט צו שרייבן, איז געווען א 'די גלאק' ע"ה וואס איז מיר אונטערגעקומען אין די האנט. דארט איז דא א לאנגע באשרייבונג איבער אן אור אלטע גאס וואס מען האט אנטדעקט, וואס האט אנגעבליך געדינט אלס 'דרך עולי רגל', ווי אויך איז מען דורך יענע גאס אראפגעגאנגען צום שילוח שעפן מים שלנו (גיי פרעג זיי אפ...) און דערנאך א לענגערע אפהאנדלונג איבער'ן שילוח. כ'ווייס נישט ווער ס'האט צאמגעשטעלט און איבערגעגאנגען די פאקטישע ארטיקלען, אבער סוף פון די ארטיקלען איז דא א ש'כח פאר דער איד, ר' יוסף נחמיה הכהן קוואדראט, און א מאסיווע ש'כח פאר ר' יחיאל גאלדהאבער.

צווישן די ארטיקל איבער'ן דרך עולי רגל און די ארטיקל איבער'ן שילוח, איז דא א זייטיגע קעסטל - א גאנצע בלאט גרויס - איבער אן היסטארישן ארכעאלאגישן געפינס: די גלעקל פונ'ם כהן גדול ביים בית שני! מען האט געטראפן אינ'ם דרעין אונטער די היסטארישע גאס א גלעקל געמאכט פון ריין גאלד, אין די פארעם פון א מילגרוים (זעה אטעטשמענט סוף פאוסט). די גלעקל האט אפילו אזא רינגעלע עס אויפצוהענגען אויף א קלייד, און מען ווייסט דאך נישט פון קיינעם אין ירושלים וואס איז געגאנגען מיט גלעקלעך אויף די קליידער (וכ"ש מיט גלעקלעך אין די פארעם פון א מילגרוים), "מוז דאך זיין" אז דאס איז פונ'ם כהן גדול אליין! און דער חכם עתיק לייגט נאך צו אז מען האט געטראפן פארשידענע שטיקלעך בלויע וואלענע קליידער, אבער דאן האט מען זיך גע'טענה'ט פון וואו די קליידער קומען. יעצט אבער ביים גלעקל איז קלאר בלי ספק אז ס'איז פונ'ם כהן גדול!

יעצט, איך גיי אפילו נישט אריינגיין אין די נארישע 'הכרח' אז מען ווייסט נישט פון נאך איינעם וואס איז געגאנגען מיט גלעקלעך (אפשר איז דער קעניג אדער זיין משפחה אויך געגאנגען מיט גלעקלעך (וואס באמת שטייט אזוי קלאר אין די משנה אין מסכת שבת)? אפשר איז עס געווען א פרויענישע מאדע, אויפ'ן שטייגער פון "יען כי גבהו בנות ציון" ביים בית ראשון? אפשר איז עס אראפגעפאלן פון די קרוין פון א ספר תורה ביים הכנסת ספר תורה? אפשר גאר איז עס געהאנגען אויף א חופה וואס א גאר רייכער כהן גדול האט געמאכט צום באגלייטן מוצאי יו"כ? אדער פון א גביר'ישע חתונה? די מעגליכקייטן זענען ענדלאז), ווייל דאס זענען אלעס אפשר'ס בעת וואס איך האב א ראי' ברורה שאין עליה תשובה אז דאס קומט דוקא נישט פונ'ם מעיל!

די ראי' איז טאקע פון זייער ראי' אז יא; דאס אז די גלעקל קוקט אויס ווי א מילגרוים (וואס אין דעם אליין קען מען זיך דינגען). די הייליגע תורה שרייבט (שמות כח לג) "וְעָשִׂיתָ עַל שׁוּלָיו רִמֹּנֵי תְּכֵלֶת וְאַרְגָּמָן וְתוֹלַעַת שָׁנִי עַל שׁוּלָיו סָבִיב וּפַעֲמֹנֵי זָהָב בְּתוֹכָם סָבִיב:" אויפ'ן עק פונ'ם מעיל האט מען געמאכט 'רימוני תכלת וארגמן ותולעת שני' און גלעקלעך פון גאלד. דאס טייטש אז נישט נאר זענען די גלעקלעך און מילגרוימען געווען צוויי באזונדערע זאכן (די נענטסטע צו זיי איז די שיטה פונ'ם רמב"ן, אז מען האט אריינגעלייגט די גלעקלעך אינ'ם מילגרוים), נאר די מילגרוימען זענען גאר געווען געמאכט פון דריי קאלירן וואל, נישט פון גאלד!

נאכמער: דער כהן גדול איז געגאנגען די בגדי כהונה נאר בשעת עבודה, און באלד ביים ענדיגן האט מען עס אויסגעטון נאך אין בית המקדש (כמבואר בקידושין נא: בסוגיא דלא ניתנה תורה למלאכי השרת וביומא ובעוד כמה מקומות). עד כדי כך אז ס'איז א גאנצע שמועס אין די מפרשים וויאזוי שמעון הצדיק האט געמעגט גיין מיט די בגדי כהונה ביים מקבל פנים זיין אלכסנדר מוקדון. אלזא, דער כהן גדול איז אויך נישט געגאנגען אין די גאסן פון ירושלים מיט גאלדענע גלעקלעך אויף די קליידער!


(נאכקוקנדיג האב איך געזעהן א ווידעא פון דעם ארכעאלאג וואס האט געטראפן די גלעקל, און יענער איז מסביר אז וואכן לאנג האט ער זיך געבראכן קאפ צו אויספיגערן ווער עס האט געקענט גיין מיט גלעקלעך אין ירושלים, און נאך וואכן ריסערטש, נאכקוקן און היסטארישע ביבליקל סקריפטס און דורנישטערן יוסיפיס פלאוויוס'ס ביכער, איז ער געקומען צו די מסקנה אז דער כהן גדול איז געגאנגען מיט גלעקלעך.... און דעם וויסטער עם הארץ וואס דארף וואכן מברר צו זיין וואס חדר אינגלעך ווייסן, זאגט דער גלאק נאך אויף מאמע לשון מיט קעלבערנע התפעלות.)

תרתי לריעותא.
ארכיאולוגיה איז ווייעכע סייענס, און דו האסט מיר געברענגט אן אינדיווידועלע שוטה (מיט די הנחה אז די מעשה איז פונקט ווי דו זאגסט).
איר האט געשריבן

מעשים בכל יום אז זאכן וואס זענען אנגענומען אין די סייענטיפישע וועלט אלס פאקט שטעלט זיך ארויס אז די פאקט איז אנדערש

ברענג מיר א דוגמא.

viewtopic.php?p=280216#p280216

און בנוגע דיין אינדיווידועלע שוטה, כאפ א באזוך אין עיר דוד און נאכדעם עמיר רעדן צו ס'איז אן אינדיווידועל.

[בחינה 25]

די פראבלעם איז אז זייער אסאך פון די א.ג. פאקטן זענען קיין פאקטן נישט. שוין געווען טויזנטער מאל 'פאקטן' אויף וואס די גאנצע סייענטיפישע וועלט האט זיך געשוואוירן אז ס'איז א פאקט און פארשריגן ווער ס'איז מחולק דערמיט, ווען למעשה האט זיך ארויסגעשטעלט אז לא דובים ולא יער.

כ'האלט אין איין הערן דעי סטעיטמענט,
וואלט געווען שייך זאלסט אהער ברענגען אפאר משלים,

מ'עט דן זיין צו ס'טאקע אזוי אז סייענס "האלט אין איין צוריקציען", די איינציגסטע וואס כ'ווייס איז אז מ'לייגט צו צו די פאריגע דורות.

ברענג מיך נישט; קאוויד, קאלעסטראל און וואקסינאציעס, אדער אז די וועלט איז פלאך...

עטליכע שנעלע דוגמאות:
די גאנצע מאדערנע היסטאריע האט סייענס אנגענומען מיט א פשטות אז יומעניטי האט זיך אנגעהויבן אין אזיע (עפעס וואס שטימט געשמאק מיט די תורה). די לעצטע 30-40 יאר האט זיך עס מער און מער געטוישט צו האלטן אז עס האט זיך אנגעהויבן אין אפריקע, און עס איז היינט די אנגענומענע שיטה אין די וועלט פון סייענס. (טייל מאכן א פשרה אז עס האט זיך אנגעהויבן אויף עטליכע פלעצער אויפאמאל.)

אין די 1920'ער און 1930'ער יארן איז שפיץ סייענס געווען אז יעדע ראסע איז באשאפן אנדערש און טייל ראסעס זענען בטבע העכער און טייל זענען בטבע נידריגער ווי אנדערע. היינט עס איז פולשטענדיג אפגעפרעגט אין די סייענטיפישע וועלט.

אסאך פון אריסטו'ס טעאריעס וואס זענען געווען אנגענומען פאר צוויי טויזנט יאר אלס תורה מסיני, זענען היינט פרוך ומופרך אין די סייענטיפישע וועלט. (להבדיל אא"ה דער הייליגער רמב"ם נעמט אויך זאכן פון אריסטו.)

שוין נאכדעם וואס סייענס האט אדאפטירט היליאוסענטריזם, איז עס דורכגעגאנגען א צאל גלגולים ווען מאדעל נאך מאדעל זענען געווארן איבערוויזן אלס נישט ריכטיג אפילו לשיטתם. די אריגינעלע היליאוסענטריזם (אז די זון איז די סאמע צענטער פונ'ם יוניווערס) איז געווארן איבערוויזן אלס נישט ריכטיג ווען מען האט דיסקאווערט די מילקי וועי, וכן הלאה. עכט האלט די היינטיגע איינשטיין סייענס בכלל נישט פון היליאוסענטריזם ווייל עס איז נישטא קיין אבסעלוטע סענטער, אלעס איז רעלאטיוו, ממילא איז טעכניש יעדע חלק פון די סאולער סיסטעם די סענטער פון אן אנדערע פוינט אף וויו.

ווען איגנאץ זעמעלווייס האט אויסגעפיגערט אז דורך זיך וואשן און סטעריליזירן די הענט קענען דאקטוירים מינימוזירן די צאל טויטפעלער ביי קימפעטארינס האט אים די סייענטיפישע וועלט אויסגעלאכט און גע'רודפ'ט אויף אזוי ווייט אז ער האט געכאפט א נערוון בראך און איז געווארן אריינגעפירט אין משוגעים הויז, וואו די וועכטער האבן אים צושלאגן און ער איז קורץ דערויף געשטארבן. הערשט יארן שפעטער האט סייענס אנערקענט אז ער איז גערעכט געווען אל עלאנג, עפעס וואס איז היינט א דבר פשוט.

סייענס האט קיינמאל נישט אפגעמאכט (1. אבזערווירט, 2. ריסערטש, 3. הייפאטעסי, 4. עקפערימענט, 5. אנעלייז, 6. טעאריע, זעהן אויב ס'דא פראדיקשנס, 7. טעסטעד און מסקנא.) אז יומעניטי האט זיך אנגעהויבן אין אזיע, נאר מ'האט אלץ משכל הראשון אנגענומען אזוי...
סייענס האט קיינמאל נישט אפגעמאכט (1. אבזערווירט, 2. ריסערטש, 3. הייפאטעסי, 4. עקפערימענט, 5. אנעלייז, 6. טעאריע, זעהן אויב ס'דא פראדיקשנס, 7. טעסטעד און מסקנא.) אז יעדע ראסע איז באשאפן אנדערש, נאר מ'האט אלץ משכל הראשון אנגענומען אזוי...
סייענס האט קיינמאל נישט אפגעמאכט (1. אבזערווירט, 2. ריסערטש, 3. הייפאטעסי, 4. עקפערימענט, 5. אנעלייז, 6. טעאריע, זעהן אויב ס'דא פראדיקשנס, 7. טעסטעד און מסקנא.) אסאך פון אריסטו'ס טעאריעס, נאר מ'האט אלץ משכל הראשון אנגענומען אזוי...

וועגן היליאסענטרעסיזם'ס גלגולים, בין איך נישט זיכער וואס דו מיינסט צו זאגן, מ'האט קיינמאל נישט אפגעפרעגט די פאריגע דור, נאר מ'האט צוגעלייגט. למשל אפי' מיט קיפערנוקעס האבן די אזערוואציעס נאכאלץ נישט ריכטיג פראדיקטעד, ביז קעפלער איז אויפגעקומען מיט די 1. עליפטיקל ארביט און 2. פארמולע פון דורכשניטליכע ארביטל פיריאדע 3. וועלכע חלק פון די ארביט ס'פארט שנעלער/שטייטער. א.א.וו. ניוטאן האט צוגעליגט די הסבר, איינשטיין האט צוגעלייגט וואס ס'טוט זיך ווען ס'פארט צו שנעל אדער ווען ס'דא מער גראוויטי, און אין גראוויטי האט ער צוגעלייגט א.א.וו.
כ'וויס נישט צו וואס דו באציזט זיך אז מ'האט "געטוישט מיינונגען"

סייענס האט קיינמאל נישט אפגעמאכט (1. אבזערווירט, 2. ריסערטש, 3. הייפאטעסי, 4. עקפערימענט, 5. אנעלייז, 6. טעאריע, זעהן אויב ס'דא פראדיקשנס, 7. טעסטעד און מסקנא.) אז מ'דארף זיך נישט סטעלירייזירן, מ'האט נאכנישט געוואוסט. ווען איינער קומט זאגן עפעס וואס איך ווייס נישט איז נארמאל מ'זאל אים אויפנעמען מיט סקעפטעסיזם.
ודו''ק

[ChatGPT]

פאר @תינוק הבורח
https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_s ... c_theories

איינער דא האט געבעטן למע''ה נישט צו ברענגען ראיות פון קאוויד. איך פארשטיי נישט פארוואס יענער וויל נישט רעדן פון קאוויד, א הייסע נושא וואס סייענסטיסן האבן געהאלטן האסטיזש די וועלט מיט זייערע עצות, 6 פיס, היידראקסיקלאראקווין [איינער געדענקט נאך דען נאמען?] קוואראנטין, וכו' וכו'. די וועלט איז געשטאנען מיט אפענע מיילער אויסצוהערן וואס יעדע סייענטיסט האט צו זאגן. מענטשן האבן זיך געפרייט אז ענדליך קען מען שוין אויסהערן און פארשטיין וואס די אויבערשטע פון שטייסל די פראפעסארן וואס זארגן פאר אונזער פלאנעט און אונזער לעבנס און לעבנס פון אלע עליענס האבן צו זאגן.

זאג קלאר, קומט קאוויד פון א לעב אדער פון א פלעדערמויז? פראפעסער פאוטשי האט קלאר געזאגט אז לויט אלע סייענטיפישע באווייזן קען עס נישט קומען פון קיין לעב. ווי קען א שפיאנאזש אגענטור זאגן אז ס'קומט פון א לעב ווען פאקטישע סייענטיפישע באווייזן צייגן אז נישט?

[בחינה 25]

פאר @תינוק הבורח
https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_s ... c_theories

איינער דא האט געבעטן למע''ה נישט צו ברענגען ראיות פון קאוויד. איך פארשטיי נישט פארוואס יענער וויל נישט רעדן פון קאוויד א הייסע נושא וואס סייענסטיסן האבן געהאלטן האסטיזש די וועלט מיט זייערע עצות, 6 פיס, היידראקסיקלאראקווין [איינער געדענקט נאך דען נאמען?] קוואראנטין, וכו' וכו'. די וועלט איז געשטאנען מיט אפענע מיילער אויסצוהערן וואס יעדע סייענטיסט האט צו זאגן. מענטשן האבן זיך געפרייט אז ענדליך קען מען שוין אויסהערן און פארשטיין וואס די אויבערשטע פון שטייסל די פראפעסארן וואס זארגן פאר אונזער פלאנעט און אונזער לעבנס און לעבנס פון אלע עליענס האבן צו זאגן.

זאג קלאר, קומט קאוויד פון א לעב אדער פון א פלעדערמויז? פראפעסער פאוטשי האט קלאר געזאגט אז לויט אלע סייענטיפישע באווייזן קען עס נישט קומען פון קיין לעב. ווי קען א שפיאנאזש אגענטור זאגן אז ס'קומט פון א לעב ווען פאקטישע סייענטיפישע באווייזן צייגן אז נישט?

גוט אז דו פרעגסט, אונזער גאווערמענט האט א דזשאב צו האלטן דעם עולם רוהיג אפי ווען שווערע דיזעסטערס באדראהען דעם פאלק.
למשל ביי מלחמות זאל מען פראפעגאנדירן אז "אונז האבן עס וכד'"
די זעלבע איז אויך ביי רעגולער מחלות און סעזאנעלע (וויאזוי זאגט מען פלו אין אידיש?) קרענק "אונז האבן וואקסינען" (נאכדעם קען מען עס טוישן ווען ס'פעלט אויס, אבער אבי די עלום איז רוהיג)

ווען ס'ברעכט אויס אן עפידעמיע, און ס'אימשטאנד צו אריינווארפן דעם גאנצן לאנד אין א פאניק האט מען געשטעלט דעם נאציאנאלן כירירוג זאל זאגן "אונז האבן עס! דאבבל מעסקס איט איז!"

בשעת ווען די סייענטיפיק קאממיוניטי האט פלעין געזאגט: אונז ווייסן נישט, ס'נאכנישט געסטאדיעד.

מר. פאוטשי איז א דאקטאר, ריכטיג. אבער ער'ט בכלל נישט פארטרעטן סייענס דעמאלטס, ער איז געווען אויף א דזשאב צו בארוהיגן דאס אמעריקאנעם פאלק.

[צווייטער]

פאר @תינוק הבורח
https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_s ... c_theories

איינער דא האט געבעטן למע''ה נישט צו ברענגען ראיות פון קאוויד. איך פארשטיי נישט פארוואס יענער וויל נישט רעדן פון קאוויד א הייסע נושא וואס סייענסטיסן האבן געהאלטן האסטיזש די וועלט מיט זייערע עצות, 6 פיס, היידראקסיקלאראקווין [איינער געדענקט נאך דען נאמען?] קוואראנטין, וכו' וכו'. די וועלט איז געשטאנען מיט אפענע מיילער אויסצוהערן וואס יעדע סייענטיסט האט צו זאגן. מענטשן האבן זיך געפרייט אז ענדליך קען מען שוין אויסהערן און פארשטיין וואס די אויבערשטע פון שטייסל די פראפעסארן וואס זארגן פאר אונזער פלאנעט און אונזער לעבנס און לעבנס פון אלע עליענס האבן צו זאגן.

זאג קלאר, קומט קאוויד פון א לעב אדער פון א פלעדערמויז? פראפעסער פאוטשי האט קלאר געזאגט אז לויט אלע סייענטיפישע באווייזן קען עס נישט קומען פון קיין לעב. ווי קען א שפיאנאזש אגענטור זאגן אז ס'קומט פון א לעב ווען פאקטישע סייענטיפישע באווייזן צייגן אז נישט?

גוט אז דו פרעגסט, אונזער גאווערמענט האט א דזשאב צו האלטן דעם עולם רוהיג אפי ווען שווערע דיזעסטערס באדראהען דעם פאלק.
למשל ביי מלחמות זאל מען פראפעגאנדירן אז "אונז האבן עס וכד'"
די זעלבע איז אויך ביי רעגולער מחלות און סעזאנעלע (וויאזוי זאגט מען פלו אין אידיש?) קרענק "אונז האבן וואקסינען" (נאכדעם קען מען עס טוישן ווען ס'פעלט אויס, אבער אבי די עלום איז רוהיג)

ווען ס'ברעכט אויס אן עפידעמיע, און ס'אימשטאנד צו אריינווארפן דעם גאנצן לאנד אין א פאניק האט מען געשטעלט דעם נאציאנאלן כירירוג זאל זאגן "אונז האבן עס! דאבבל מעסקס איט איז!"

בשעת ווען די סייענטיפיק קאממיוניטי האט פלעין געזאגט: אונז ווייסן נישט, ס'נאכנישט געסטאדיעד.

מר. פאוטשי איז א דאקטאר, ריכטיג. אבער ער'ט בכלל נישט פארטרעטן סייענס דעמאלטס, ער איז געווען אויף א דזשאב צו בארוהיגן דאס אמעריקאנעם פאלק.

איך וויל נישט קריכן ווייטער אין שמועס.

דער זעלבער תירוץ נוץ איך ווען עס קומט צו אזויגעריפענע 'סייענטיסטן' צו אפרעגן תורה צו חכז''ל.

סייענס איז אמת, אבער ווען סייענטיסטן זאגן עפעס עפ''י סייענס קען עס פונקט אזוי זיין שקר וכזב, נאר זיי האלטן אז זיי דארפן אזוי זאגן (אין בעסטן פאל) אדער האבן זיי אן אגענדע צו שטופן.

איך ניץ אלץ א משל, איינער קוקט אין א שפיגל און זעט א מענטש שטיין פאר אים. ער זעט אים קלאר, אן קיין ספק. אבער אויב ער וועט פון דעם מסיק זיין אז דער מענטש שטייט טאקע פארנט פון אים, איז זיין מסקנא נישט ריכטיג. דער מענטש שטייט אינטער אים. נאר דער שפיגל שפיגלט אים אפ.

וכבר כ''כ הרב הקדוש רבי אלחנן וואסערמאן הי''ד זי''ע במאמרו הידוע.

נאר וואס דען, יעדע דור מיט זיינע פרישע אינגעלייט מיינען אז היינט איז נישט ווי אמאל, היינט קען מען נישט ארומפאפן. נאר אמאל האט מען געקענט פארקויפן באבקעס, היינט איז אלעס קלאר עפ''י סייענס. וכבר אמר החכם: אין כל חדש תחת השמש - וכבר היה לעולמים - ומה שהיה הוא שיהי' - ודבר אלקינו יקום לעולם!

[Who knows]

סייענס איז אמת, אבער ווען סייענטיסטן זאגן עפעס עפ''י סייענס קען עס פונקט אזוי זיין שקר וכזב

זייער ריכטיג

[ChatGPT]

סייענס האט קיינמאל נישט אפגעמאכט (1. אבזערווירט, 2. ריסערטש, 3. הייפאטעסי, 4. עקפערימענט, 5. אנעלייז, 6. טעאריע, זעהן אויב ס'דא פראדיקשנס, 7. טעסטעד און מסקנא.)

געב מיר ביטע א דוגמא פון עפעס וואס סייענס האט
אפגעמאכט (1. אבזערווירט, 2. ריסערטש, 3. הייפאטעסי, 4. עקפערימענט, 5. אנעלייז, 6. טעאריע, זעהן אויב ס'דא פראדיקשנס, 7. טעסטעד און מסקנא.)
און איז עלטער פון 200 יאר

[בחינה 25]

פאר @תינוק הבורח
https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_s ... c_theories

איינער דא האט געבעטן למע''ה נישט צו ברענגען ראיות פון קאוויד. איך פארשטיי נישט פארוואס יענער וויל נישט רעדן פון קאוויד א הייסע נושא וואס סייענסטיסן האבן געהאלטן האסטיזש די וועלט מיט זייערע עצות, 6 פיס, היידראקסיקלאראקווין [איינער געדענקט נאך דען נאמען?] קוואראנטין, וכו' וכו'. די וועלט איז געשטאנען מיט אפענע מיילער אויסצוהערן וואס יעדע סייענטיסט האט צו זאגן. מענטשן האבן זיך געפרייט אז ענדליך קען מען שוין אויסהערן און פארשטיין וואס די אויבערשטע פון שטייסל די פראפעסארן וואס זארגן פאר אונזער פלאנעט און אונזער לעבנס און לעבנס פון אלע עליענס האבן צו זאגן.

זאג קלאר, קומט קאוויד פון א לעב אדער פון א פלעדערמויז? פראפעסער פאוטשי האט קלאר געזאגט אז לויט אלע סייענטיפישע באווייזן קען עס נישט קומען פון קיין לעב. ווי קען א שפיאנאזש אגענטור זאגן אז ס'קומט פון א לעב ווען פאקטישע סייענטיפישע באווייזן צייגן אז נישט?

גוט אז דו פרעגסט, אונזער גאווערמענט האט א דזשאב צו האלטן דעם עולם רוהיג אפי ווען שווערע דיזעסטערס באדראהען דעם פאלק.
למשל ביי מלחמות זאל מען פראפעגאנדירן אז "אונז האבן עס וכד'"
די זעלבע איז אויך ביי רעגולער מחלות און סעזאנעלע (וויאזוי זאגט מען פלו אין אידיש?) קרענק "אונז האבן וואקסינען" (נאכדעם קען מען עס טוישן ווען ס'פעלט אויס, אבער אבי די עלום איז רוהיג)

ווען ס'ברעכט אויס אן עפידעמיע, און ס'אימשטאנד צו אריינווארפן דעם גאנצן לאנד אין א פאניק האט מען געשטעלט דעם נאציאנאלן כירירוג זאל זאגן "אונז האבן עס! דאבבל מעסקס איט איז!"

בשעת ווען די סייענטיפיק קאממיוניטי האט פלעין געזאגט: אונז ווייסן נישט, ס'נאכנישט געסטאדיעד.

מר. פאוטשי איז א דאקטאר, ריכטיג. אבער ער'ט בכלל נישט פארטרעטן סייענס דעמאלטס, ער איז געווען אויף א דזשאב צו בארוהיגן דאס אמעריקאנעם פאלק.

איך וויל נישט קריכן ווייטער אין שמועס.

דער זעלבער תירוץ נוץ איך ווען עס קומט צו אזויגעריפענע 'סייענטיסטן' צו אפרעגן תורה צו חכז''ל.

סייענס איז אמת, אבער ווען סייענטיסטן זאגן עפעס עפ''י סייענס קען עס פונקט אזוי זיין שקר וכזב, נאר זיי האלטן אז זיי דארפן אזוי זאגן (אין בעסטן פאל) אדער האבן זיי אן אגענדע צו שטופן.

איך ניץ אלץ א משל, איינער קוקט אין א שפיגל און זעט א מענטש שטיין פאר אים. ער זעט אים קלאר, אן קיין ספק. אבער אויב ער וועט פון דעם מסיק זיין אז דער מענטש שטייט טאקע פארנט פון אים, איז זיין מסקנא נישט ריכטיג. דער מענטש שטייט אינטער אים. נאר דער שפיגל שפיגלט אים אפ.

וכבר כ''כ הרב הקדוש רבי אלחנן וואסערמאן הי''ד זי''ע במאמרו הידוע.

נאר וואס דען, יעדע דור מיט זיינע פרישע אינגעלייט מיינען אז היינט איז נישט ווי אמאל, היינט קען מען נישט ארומפאפן. נאר אמאל האט מען געקענט פארקויפן באבקעס, היינט איז אלעס קלאר עפ''י סייענס. וכבר אמר החכם: אין כל חדש תחת השמש - וכבר היה לעולמים - ומה שהיה הוא שיהי' - ודבר אלקינו יקום לעולם!

זאגסט זייער ריכטיג אז מ'קען ניצן דער זעלבער תירוץ ווען עס קומט צו אזויגעריפענע 'סייענטיסטן' צו אפרעגן תורה צו חכז''ל.

וואו קומט דעיס אריין דא אינעם שמועס?

דו מיינסט צו זאגן אז דו ווילסט נישט שמועסן איבער היליאסענטערסיזם ווייל ס'איז קעגן די תורה?
איז היליאסענטערסיזם קעגן די תורה?

[בחינה 25]

סייענס האט קיינמאל נישט אפגעמאכט (1. אבזערווירט, 2. ריסערטש, 3. הייפאטעסי, 4. עקפערימענט, 5. אנעלייז, 6. טעאריע, זעהן אויב ס'דא פראדיקשנס, 7. טעסטעד און מסקנא.)

געב מיר ביטע א דוגמא פון עפעס וואס סייענס האט
אפגעמאכט (1. אבזערווירט, 2. ריסערטש, 3. הייפאטעסי, 4. עקפערימענט, 5. אנעלייז, 6. טעאריע, זעהן אויב ס'דא פראדיקשנס, 7. טעסטעד און מסקנא.)
און איז עלטער פון 200 יאר

פון גוגל;

AI Overview
אן אויסגעצייכנטע דוגמא פון א וויסנשאפטלעכן פאקט וואס איז עלטער פון 200 יאר און איז פעסטגעשטעלט געווארן פונקטליך לויט די אלע 7 שלבים פון די וויסנשאפטלעכע מעטאד (Scientific Method), איז די אנטדעקונג פונעם צירקולאציע סיסטעם פון בלוט (Blood Circulation) דורך דעם דאקטער וויליאם הארווי (William Harvey) אינעם יאר 1628 (קרוב צו 400 יאר צוריק).
ביז דעמאלטס האט די וועלט געגלויבט אין די אלטע טעאריע פון גאלען (Galen) אז בלוט ווערט כסדר פראדוצירט אינעם לעבער פון די עסנווארג, און ווערט פארברענט דורך די מוסקלען אלס ענערגיע (דאס הייסט די בלוט פליסט נאר איין וועג און ענדיגט זיך). הארווי האט דאס איבערגעוויזן אנדערש מיט די פאלגנדע שלבים:
1. אבזערוואציע (Observation)
הארווי האט אבזערווירט קערפער פון מענטשן און חיות און באמערקט צוויי הויפט זאכן:
דאס הארץ פארמאגט וועלווס (Valves - קלאפנס) וואס לאזן בלוט פליסן נאר אין איין ריכטונג.
די קוואנטיטעט פון בלוט וואס דאס הארץ פומפט ארויס יעדע שעה איז אסאך גרעסער ווי די גאנצע וואג פונעם מענטש.
2. ריסערטש (Research)
ער האט שטודירט די אלטע מעדיצינישע ביכער און געפארשט וויאזוי די אדערן (Veins און Arteries) זענען אויסגעשטעלט. ער האט געזען אז די ביזנערישע ערקלערונגען שטימען נישט מאטעמאטיש מיט די מאס בלוט וואס פליסט.
3. הייפאטעסיס (Hypothesis)
הארווי האט ארויסגעשטעלט א מעדיצינישע השערה: דאס בלוט ווערט נישט פארברענט, נאר עס צירקולירט אין א פארמאכטע קרייז – דאס הארץ פומפט עס ארויס דורך די Arteries צו די איברים, און עס קומט צוריק צום הארץ דורך די Veins.
4. עקספערימענט (Experiment)
ער האט דורכגעפירט עקספערימענטן אויף לעבעדיגע חיות און אויף די הענט פון מענטשן. דער באקאנטסטער עקספערימענט איז געווען דאס צובינדן א מענטשנס האנט מיט א שטריק (Tourniquet):
ווען ער האט עס צוגעבונדן קאראטנא (פעסט), האבן די אדערן העכער די שטריק (נענטער צום הארץ) זיך אנגעפילט מיט בלוט, וואס צייגט אז בלוט קומט אראפ פונעם הארץ.
ווען ער האט עס אביסל נאכגעלאזט, האט ער געדריקט אויף אן אדער (Vein) און געזען אז ער קען שטופען דאס בלוט נאר אין איין ריכטונג – צוריק ארויף צום הארץ, און די וועלווס לאזן עס נישט גיין צוריק אראפ.
5. אנאליז (Analyze)
הארווי האט אויסגערעכנט די דאטע: דאס הארץ פומפט אומגעפער 2 אונסעס בלוט יעדע קלאפ. מיט 72 קלאפן א מינוט, פומפט עס ארום 540 פונט בלוט יעדע שעה! עס איז אוממעגלעך אז די לעבער זאל פראדוצירן אזא ריזיגע מאס בלוט יעדע שעה פון עסנווארג. די איינציגע לאגישע אנאליז איז אז דאס איז די זעלבע בלוט וואס פארט ארום און ארום.
6. טעאריע און פראדיקשאנס (Theory & Predictions)
ער האט פארשריבן זיין טעאריע אין זיין בארימטן בוך De Motu Cordis (1628).
די פראדיקשאן (נביאות): הארווי האט פארגעזאגט אז וויבאלד בלוט פארט פון די Arteries צו די Veins, מוז זיין אז עס זענען דא קליינטשיגע, אומזעעוודיגע בלוט-רערן וואס פארבינדן זיי אין די עקן פון די מוסקלען. (ער האט עס אליין נישט געקענט זען ווייל מ'האט נאך נישט געהאט קיין מיקראסקאפ).
7. טעסטעד און מסקנא (Tested & Conclusion)
די מסקנא: די וויסנשאפטלעכע וועלט האט אנגענומען זיין טעאריע אלס דער יסוד פון קארדיאלאגיע.
די ענדגילטיגע באשטעטיגונג: אין יאר 1661 (עטליכע יאר נאך הארווי'ס טויט), האט דער וויסנשאפטלער מארסעלא מאלפיגי נוצט א ניי-ארויסגעקומענעם מיקראסקאפ און טאקע געפונען די קאפילארן (Capillaries - די מיקראסקאפישע בלוט-רערן) פונקטליך ווי הארווי האט פארגעזאגט!
דאס איז א קלאסישע דוגמא פון א זאך וואס סייענס האט ענדגילטיג אפגעמאכט העכער 350 יאר צוריק, און יעדער מעדיצינישער פראצעדור היינט באזירט זיך אויף דעם.

[צווייטער]

זאגסט זייער ריכטיג אז מ'קען ניצן דער זעלבער תירוץ ווען עס קומט צו אזויגעריפענע 'סייענטיסטן' צו אפרעגן תורה צו חכז''ל.

וואו קומט דעיס אריין דא אינעם שמועס?

דו מיינסט צו זאגן אז דו ווילסט נישט שמועסן איבער היליאסענטערסיזם ווייל ס'איז קעגן די תורה?
איז היליאסענטערסיזם קעגן די תורה?

דאס האב איך נישט געזאגט.

אם ברור לך כאחותך אמור. ס'איז ביי מיר נישט קלאר וואס חז''ל האלטן בנושא, ודעת גדולי ישראל איז פארשידענארטיג, הגם איך וואלט געזאגט אז רוב האבן יא געהאלטן אז חז''ל האלטן נישט אזוי, אבער ס'איז נישט ברור.

מחקר מאת הרב אליעזר ברודט יחס גדולי ישראל לקופרניקוס

[ChatGPT]

פון גוגל;

► Show Spoiler

AI Overview
אן אויסגעצייכנטע דוגמא פון א וויסנשאפטלעכן פאקט וואס איז עלטער פון 200 יאר און איז פעסטגעשטעלט געווארן פונקטליך לויט די אלע 7 שלבים פון די וויסנשאפטלעכע מעטאד (Scientific Method), איז די אנטדעקונג פונעם צירקולאציע סיסטעם פון בלוט (Blood Circulation) דורך דעם דאקטער וויליאם הארווי (William Harvey) אינעם יאר 1628 (קרוב צו 400 יאר צוריק).
ביז דעמאלטס האט די וועלט געגלויבט אין די אלטע טעאריע פון גאלען (Galen) אז בלוט ווערט כסדר פראדוצירט אינעם לעבער פון די עסנווארג, און ווערט פארברענט דורך די מוסקלען אלס ענערגיע (דאס הייסט די בלוט פליסט נאר איין וועג און ענדיגט זיך). הארווי האט דאס איבערגעוויזן אנדערש מיט די פאלגנדע שלבים:
1. אבזערוואציע (Observation)
הארווי האט אבזערווירט קערפער פון מענטשן און חיות און באמערקט צוויי הויפט זאכן:
דאס הארץ פארמאגט וועלווס (Valves - קלאפנס) וואס לאזן בלוט פליסן נאר אין איין ריכטונג.
די קוואנטיטעט פון בלוט וואס דאס הארץ פומפט ארויס יעדע שעה איז אסאך גרעסער ווי די גאנצע וואג פונעם מענטש.
2. ריסערטש (Research)
ער האט שטודירט די אלטע מעדיצינישע ביכער און געפארשט וויאזוי די אדערן (Veins און Arteries) זענען אויסגעשטעלט. ער האט געזען אז די ביזנערישע ערקלערונגען שטימען נישט מאטעמאטיש מיט די מאס בלוט וואס פליסט.
3. הייפאטעסיס (Hypothesis)
הארווי האט ארויסגעשטעלט א מעדיצינישע השערה: דאס בלוט ווערט נישט פארברענט, נאר עס צירקולירט אין א פארמאכטע קרייז – דאס הארץ פומפט עס ארויס דורך די Arteries צו די איברים, און עס קומט צוריק צום הארץ דורך די Veins.
4. עקספערימענט (Experiment)
ער האט דורכגעפירט עקספערימענטן אויף לעבעדיגע חיות און אויף די הענט פון מענטשן. דער באקאנטסטער עקספערימענט איז געווען דאס צובינדן א מענטשנס האנט מיט א שטריק (Tourniquet):
ווען ער האט עס צוגעבונדן קאראטנא (פעסט), האבן די אדערן העכער די שטריק (נענטער צום הארץ) זיך אנגעפילט מיט בלוט, וואס צייגט אז בלוט קומט אראפ פונעם הארץ.
ווען ער האט עס אביסל נאכגעלאזט, האט ער געדריקט אויף אן אדער (Vein) און געזען אז ער קען שטופען דאס בלוט נאר אין איין ריכטונג – צוריק ארויף צום הארץ, און די וועלווס לאזן עס נישט גיין צוריק אראפ.
5. אנאליז (Analyze)
הארווי האט אויסגערעכנט די דאטע: דאס הארץ פומפט אומגעפער 2 אונסעס בלוט יעדע קלאפ. מיט 72 קלאפן א מינוט, פומפט עס ארום 540 פונט בלוט יעדע שעה! עס איז אוממעגלעך אז די לעבער זאל פראדוצירן אזא ריזיגע מאס בלוט יעדע שעה פון עסנווארג. די איינציגע לאגישע אנאליז איז אז דאס איז די זעלבע בלוט וואס פארט ארום און ארום.
6. טעאריע און פראדיקשאנס (Theory & Predictions)
ער האט פארשריבן זיין טעאריע אין זיין בארימטן בוך De Motu Cordis (1628).
די פראדיקשאן (נביאות): הארווי האט פארגעזאגט אז וויבאלד בלוט פארט פון די Arteries צו די Veins, מוז זיין אז עס זענען דא קליינטשיגע, אומזעעוודיגע בלוט-רערן וואס פארבינדן זיי אין די עקן פון די מוסקלען. (ער האט עס אליין נישט געקענט זען ווייל מ'האט נאך נישט געהאט קיין מיקראסקאפ).
7. טעסטעד און מסקנא (Tested & Conclusion)
די מסקנא: די וויסנשאפטלעכע וועלט האט אנגענומען זיין טעאריע אלס דער יסוד פון קארדיאלאגיע.
די ענדגילטיגע באשטעטיגונג: אין יאר 1661 (עטליכע יאר נאך הארווי'ס טויט), האט דער וויסנשאפטלער מארסעלא מאלפיגי נוצט א ניי-ארויסגעקומענעם מיקראסקאפ און טאקע געפונען די קאפילארן (Capillaries - די מיקראסקאפישע בלוט-רערן) פונקטליך ווי הארווי האט פארגעזאגט!
דאס איז א קלאסישע דוגמא פון א זאך וואס סייענס האט ענדגילטיג אפגעמאכט העכער 350 יאר צוריק, און יעדער מעדיצינישער פראצעדור היינט באזירט זיך אויף דעם.

וואס נאך האט גוגל צו דערציילן?

פון גוגל.

AI Overview

איינע פון די בעסטע דוגמאות אין די היסטאריע פון וויסנשאפט וואס ענטפערט פונקטליך אויף דיין פראגע איז די טעאריע פון ​​ספּאָנטאַנע רוס (Spontaneous Generation Theory). דאס איז די היסטארישע וויסנשאפטלעכע טעאריע אז לעבעדיגע באשעפענישן קענען זיך באשאפן אליין פון טויטע מאטעריע (ווי פליגן פון פוילע פלייש, אדער מייז פון שמוציגע וועש).
די טעאריע איז געווען אקצעפטירט אלס דאס העכסטע וויסנשאפט פאר איבער 2,000 יאר (פון די צייטן פון אריסטו ביז די מיטן 19'טן יארהונדערט).

לאמיר אדורך גיין פונקטליך דיינע 7 סטעפּס וויאזוי די טעאריע איז געבויט געווארן דורכן וויסנשאפטלעכן מעטאָד, און וויאזוי זי איז שפעטער אינגאנצן אפגעפרעגט געווארן:


1. אבזערווירט (Observation)

מענטשן און פארשער האבן געזען מיט די אייגענע אויגן אז ווען מען לאזט איבער א שטיק פלייש אינדרויסן פאר א פאר טעג, הייבן זיך אן צו באווייזן דארט ווערעם און פליגן. זיי האבן אבזערווירט אז ווען עס פארפלייצט די נילוס טייך, באווייזן זיך מיליאנען פראָשן פון די בלאָטע.

2. ריסערטש (Research)

די פארשער האבן נאכגעקוקט און געזען אז די ווערעם באווייזן זיך אייביג נאר ווען די פלייש פוילט זיך, און נישט ווען די פלייש איז פריש. זיי האבן געזוכט קשרים צווישן די סביבה (היץ, פוילקייט) צו די באשאפונג פון לעבן.


3. הייפאטעסי / היפּאָטעזע (Hypothesis)

זיי האבן אויפגעשטעלט א היפּאָטעזע: טויטע ארגאנישע מאטעריע פארמאגט אין זיך א "לעבנס קראפט" (Vital Heat / Pneuma), און אונטער די ריכטיגע באדינגונגען קען די מאטעריע זיך פארוואנדלען אין א לעבעדיגע באשעפעניש.


4. עקספערימענט (Experiment)

אין די 18'טן יארהונדערט האט א וויסנשאפטלער בשם דזשאן נידעם (John Needham) געמאכט אן עקספערימענט צו באווייזן די טעאריע אויף מיקראָבס: ער האט אויסגעקאכט פלייש-יוך (broth) כדי צו הרג'ענען אלע לעבעדיגע זאכן דערין, עס אריינגעלייגט אין א גלאז, און פארמאכט די גלאז מיט א דעקל.


5. אנעלייז (Analysis)

נאך א פאר טעג האט נידעם אנאליזירט די יוך אונטער א מיקראָסקאָפּ און געזען אז די וואסער איז פול מיט מיקראָבס און באַקטיריע. ער האט פעסטגעשטעלט אז די כלי איז געווען פארמאכט, און דאך זענען דא דארט לעבעדיגע באשעפענישן.


6. טעאריע און פּראָגנאָז (Theory & Predictions)

די טעאריע פון "ספּאָנטאַנע רוס" איז געווארן פעסטגעשטעלט איבער די וועלט.
פּראָגנאָז (Prediction): די טעאריע האט פאָרויסגעזאָגט אז יעדער שטיק ארגאנישע מאטעריע וואס וועט איבערגעלאזט ווערן אפן צו די לופט, וועט מוזן פראדוצירן מיקראָבס, ווייל די לופט צונעמען די "לעבנס קראפט".


7. טעסטעד און מסקנא (Tested & Conclusion)

די וועלט האט דאס אנגענומען אלס אבסאלוטע מסקנא און פאקט פאר הונדערטער יארן.


וויאזוי איז עס אפגעפרעגט געווארן?

אין יאר 1859 האט דער בארימטער פראנצויזישער וויסנשאפטלער לואי פאַסטער (Louis Pasteur) באשלאסן צו טעסטן די טעאריע נאכאמאל מיט א מער פארגעשריטענע עקספערימענט.
ער האט גענומען א גלאז מיט א ספעציעלע געבויגענע העלדז (Swan-neck flask). ער האט אויסגעקאכט די יוך אינעווייניג. די געבויגענע העלדז האט ערלויבט פאר לופט אריינצוקומען, אבער אלע שטויב און באַקטיריע פון די לופט זענען געבליבן שטעקן אינעם קנייטש פונעם גלאז און האבן נישט געקענט דערגרייכן די יוך.

דער רעזולטאט: די יוך איז געבליבן ריין פאר מאנאטן לאנג! קיין שום באַקטיריע האט זיך נישט באשאפן פון זיך אליין. ערשט ווען ער האט אויסגעגאסן די יוך אז עס זאל צבירט ווערן מיט די שטויב, האבן זיך באַקטיריע אנגעהויבן פארמערן.

פאַסטער האט באוויזן אבסאלוט אז "לעבן קומט נאר פון לעבן" (Biogenesis), און די אלע פליגן אדער באַקטיריע וואס מען האט געזען פאר 2,000 יאר זענען נישט געבוירן פון די טויטע מאטעריע, נאר זענען אריינגעפלויגן אדער אריינגעפאלן פון אינדרויסן. די גאנצע טעאריע איז אינגאנצן קאַלאַפּסירט און אפגעפרעגט געווארן.

[ChatGPT]

@בחינה 25 דו ווייסט זייער גוט אז דו האסט אוועקגעשטעלט זייער שטרענגע מאסנאמען ווואס סייענס פאררעכנט אלס פאקט. לייגסט אראפ ווי כאילו נאר נאכן דורכגיין דיינע שבעה מדורי תנאים, נאר דעמאלטס וועלן זיי דאס פארשרייבן אלס פאקט...

און מיט דעם שליסטו אויס 90% פון סייענס.

[בחינה 25]

@בחינה 25 דו ווייסט זייער גוט אז דו האסט אוועקגעשטעלט זייער שטרענגע מאסנאמען ווואס סייענס פאררעכנט אלס פאקט. לייגסט אראפ ווי כאילו נאר נאכן דורכגיין דיינע שבעה מדורי תנאים, נאר דעמאלטס וועלן זיי דאס פארשרייבן אלס פאקט...

און מיט דעם שליסטו אויס 90% פון סייענס.

גערעכט. רוב זאכן קומען נישט אן צו ווערן א געזעץ.
רוב קומען קוים אן צו טעאריע,

היסטאריע און ארכעאלאגיע קומען נישט אן נאנט צו דעם.

מיין פאוינט איז געווען, רוב זאכן זענען קודם געווען "אנגענומען" און שפעטער האט סייענס געוויזן פארקערט.
נישט אז ס'געווען געפראווד און סייענס האט זיך געטוישט.
נישט אז ס'נישטא ווען מ'טוישט נישט, נאר א נער עט זאגן "כ'האב נאך קיינמאל נישט צוריק געצויגן", אבער ס'נישט אזאך וואס געשעט יעדע שני וחמישי.

אה, מיין פאוינט פארדעם איז געווען, אז פיזיקס איז אזאך וואס האט נומבערס/פארמולעס און מ'קען מאכן חשבונות און בעיקר פראדוקציעס און ס'ארבעט.

[אנדערער]

קליימעט טשעינדזש איז נישט סייענס?

[ChatGPT]

@בחינה 25 דו ווייסט זייער גוט אז דו האסט אוועקגעשטעלט זייער שטרענגע מאסנאמען ווואס סייענס פאררעכנט אלס פאקט. לייגסט אראפ ווי כאילו נאר נאכן דורכגיין דיינע שבעה מדורי תנאים, נאר דעמאלטס וועלן זיי דאס פארשרייבן אלס פאקט...

און מיט דעם שליסטו אויס 90% פון סייענס.

גערעכט. רוב זאכן קומען נישט אן צו ווערן א געזעץ.
רוב קומען קוים אן צו טעאריע,

היסטאריע און ארכעאלאגיע קומען נישט אן נאנט צו דעם.

מיין פאוינט איז געווען, רוב זאכן זענען קודם געווען "אנגענומען" און שפעטער האט סייענס געוויזן פארקערט.
נישט אז ס'געווען געפראווד און סייענס האט זיך געטוישט.
נישט אז ס'נישטא ווען מ'טוישט נישט, נאר א נער עט זאגן "כ'האב נאך קיינמאל נישט צוריק געצויגן", אבער ס'נישט אזאך וואס געשעט יעדע שני וחמישי.

אה, מיין פאוינט פארדעם איז געווען, אז פיזיקס איז אזאך וואס האט נומבערס/פארמולעס און מ'קען מאכן חשבונות און בעיקר פראדוקציעס און ס'ארבעט.

קעפלער'ס געזעצן, געזעצן פון גרעוויטי און פילע אנדערע טעאריעס וואס ווערן באצייכנט אלס געזעצן, זענען דורכגעגאגען די זיבן תנאים וואס דו האסט אוועקגעשטעלט??
קאסמאלאגיע און קארבן דעיטינג וכו' איז הארטע סייענס \ געזעצן אדער אויך ווייעכע?
--
ועוד, איך האב דיר געברענגט א דוגמא (פון גוגל, כמותך) פון א סייעטיפישע פאקט אדורך די אלע זיבן ריקייערמענטס אבער דאך געווארן אפגעפרעגט.

און דא וויל איך צוקומען צו נאך א פוינט, פונקט ווי מ'פארשטייט אז כל זמן סייענטיסטן האבן נישט געהאט קיין מיקראסקאפס האבן זיי געהאלטן פאר א אנגענומענע פאקט אז שדים פארשפרייטן מגיפות, און אז מייז ווערן באשאפן פון שמוץ. זיי האבן עס אפי' געקענט טעסטן און באשטעטיגן מיט אלע פארלאנגטע שלבים. זענען אבער די כלים זייערע און ידיעה ווי אזוי צו טעסטן זאכן באגרעניצט נאר צו וואס זייערע אויגן זעהן. אבער איינמאל די מיקראסקאפ איז ארויסגעקומען האט זיך געעפענט פאר זיי א נייע וועלט. דאס זעלבע איז געווען נאך וואס מ'האט געפראווט אז מ'קען שפאלטן אטאמ'ס און נאך.

דאס זעלבע גייט אן ביז היינט, אזוי לאנג ווי סייענס האט נאך נישט ארויס די היקף, די טיפקייט, און ברייטקייט פון די בריאה איז אייביג אפן די מעגליכקייט - אפי' נאכן דורכגיין אלע פארלאנגטע תנאים - צו ווערן אפגעפרעגט. זייער טעסטינג וכו' איז באגרעניצט צו די מעגליכקייטן וואס מען ערלויבט זיי פון הימל.

דעריבער, ווען ס'קומט צו פסוקי תורה אדער מאמרי חז''ל, אפי' מ'קען זיך מדחיק זיין צו לערנען אנדערש פשט ס'זאל שטימען מיט סייענס, אעפ''כ איז פשוט א שאד צו צוקוועטשן א פסוק אדער מאמר חז''ל פאר סייענס וואס איז קיימאל נישט פול-פראף ובפרט אין די נושא פון קאסמאלאגיע וכדומה וואס זענען באמת נאר טעאריעס. ודי בזה

[Who knows]

3) די עיקר טענה קעגן בראהע׳ס מאדעל
אין דעם צווייטן שיעור ענטפערט ער אויף די טענה אז די פלאנעטן דרייען זיך ארום די זוהן, אז דאס שטימט אויך לויט בראהע׳ס מאדעל. און אויף די טענה פון פאראלעקס, אז די נענטערע שטערנס רוקן זיך יעדעס יאר א קליין ביסל אהין און צוריק, ענטפערט ער אז לויט רעלאטיוויטעט קען מען נישט וויסן ווער עס רוקט זיך.

אבער פאראלעקס ווארפט אפ בראהע׳ס מאדעל. בראהע האט געהאלטן אז די וועלט שטייט, די זוהן דרייט זיך ארום איר און שלעפט מיט זיך אלע פלאנעטן, און די שטערנס זענען פעסט. לויט דעם דארף מען בכלל נישט זעהן קיין פאראלעקס. אדרבה, דאס איז געווען בראהע׳ס עיקר טענה קעגן קאפערניקוס: אויב די וועלט רוקט זיך, פארוואס זעהט מען נישט די שטערנס זיך רוקן? (מיט די בלויזע אויגן זעהט מען עס טאקע נישט, ווייל עס איז זייער ווייניג, ביז Bessel האט עס געמאסטן אין 1838).

ווער עס וויל היינט האלטן בראהע׳ס מאדעל, מוז צולייגן א נייע הנחה. אז יעדער שטערן, טריליאנען מייל אוועק, מוז יעדע 365 טעג מאכן א סוירקל פון ארום 186 מיליאן מייל, פונקט די גרויסקייט פון די זוהן׳ס וועג ארום די וועלט, און אינאיינעם מיט די זוהן. דאס הייסט, די זוהן שלעפט נישט נאר מיט זיך די פלאנעטן, נאר די גאנצע יוניווערס איז צוגעבינדן צו איר און האלט אייביג די זעלבע ווייטקייט פון איר. די זעלבע איז מיט Aberration (Bradley, 1729): א יערליכע רוק פון כמעט 20 סעקונדעס וואס מ'זעהט ביי אלע שטערנס גלייך.

עס איז אמת אז מאטעמאטיש קען מען אזא מאדעל אויסשטעלן, און דאס איז זיין טענה פון רעלאטיוויטעט. אבער דאס איז בלויז א וועג צו באשרייבן, און עס האט נישט קיין שום הסבר והגיון. די צענטער פון די גאנצע יוניווערס׳ס באוועגונג איז דאך די זוהן. דאס איז העליאסענטריזם בתפארתו, נאר מיט די נאמען גיאוסענטריזם.

עס איז פשוט אז בראהע, וואס האט אליינס געהאלטן אז די חסרון פון פאראלעקס ווארפט אפ קאפערניקוס, וואלט אויפגעגעבן זיין מאדעל נאכדעם וואס מ'האט עס אנטדעקט. וכן ראוי לכל בר דעת.

איך האב נאכנישט געהערט א זאכליכע תירוץ אויף די טענה, ווער עס קען ענטפערן א תירוץ אדער קען אנפרעגן ר' לוי יצחק זאל זיך ביטע אנרופן.

דא איז אן אילוסטראציע

parallax_en.gif

אינעם לעצטן שיעור פון חשון תשפ"ז אויפ'ן נפלאות הבורא, האט ר' לוי יצחק זיך באצויגן בקצרה צו געוויסע טענות וואס מען האט, און עס זעהט אויס ווי ער וויל זיך באציען צו די טענה וואס איך האב דא ארויפגעברענגט. אבער ס'זעהט מיר אויס ווי ער מישט אויס. איז איך וועל קודם מעתיק זיין ווארט ביי ווארט וואס ער האט געזאגט.

די וועלט שטייט פעסט און רירט זיך נישט, אזוי ווי דער פשוט'ער פסוק וואס זאגט אז "הארץ לעולם עומדת". דאס מיינט, נישט דורכ'ן טאג, ס'איז נישט סובב על צירו, אין לה תנועה, זאגן די אלע ראשונים, און נישט דורכ'ן יאר, ס'פארט נישט ארום די זון. וואס ס'דרייט זיך איז די זון און די שטערנס, ווי מאנכע האבן געשריבן: ווער זאגט די שטערנס דרייען זיך? "המוציא במספר". מוציא מיינט ס'רוקט זיך, נישט נאר די זון, אויך די שטערנס.

די זעלבע ראשונים וואס זאגן אז די זון מאכט א סיבוב יומי, אז ס'נעמט ארום די וועלט, זאגן אויך אז בנוסף אויף זייער סיבוב יומי, זייער טעגליכע געדרייעניש, איז דא א יערליכע געדרייעניש פון מערב צו מזרח. זאל מיר קיינער נישט זאגן אז מ'פארענטפערט א וועג פון מערב צו מזרח, א זאך וואס שטייט נישט. ס'שטייט יא אין אלע ראשונים אז די אלע זאכן מאכן אויך א סיבוב איינמאל א יאר, עס וועט אויסקומען איינמאל א יאר ווייל עס מאכט אויך א סיבוב מערב צו מזרח. וואס חז"ל זאגן אבער איז אז די זון דינט אלס דער מלך פון די פלאנעטן, פון די כוכבי לכת. די כוכבי לכת, זאגט דער רמב"ם קלאר, מאכן אייגענע סיבובים, דאס מיינט ארום די זון. צוזאמען נעמען זיי נאכדעם ארום די וועלט, ווי דער צמח דוד אין דעם ספר נחמד ונעים איז מסביר לויט טיכא בראהי.

די סייענס וואס מיר האבן געשמועסט איז מיסטער מאק, ערנסט מאק, נאכגעזאגט וואס זאגט אז די גאנצע יוניווערס דרייט זיך. ס'דרייט זיך איינמאל א טאג מזרח צו מערב. די שטערנס, די כוכבי שבת, און די זון, וואס זענען ביידע אייגענע כוחות פאר זיך – די זון, נישט די פלאנעטן, פלאנעטן דרייען זיך ארום די זון, אבער סיי די שטערנס, די כוכבי שבת, ווי אויך די זון, האבן זייערע אייגענע כוחות פון אינערשיע וואס טוען אייניג זיי גורם זיין צוריקצופאלן, דאס מיינט פון מערב צו מזרח. א מהלך וואס ארבעט די זעלבע ביי יעדן וואס קעמפט צוריק דורך אינערשיע. און ממילא זעט מען סיי ביי די זון מיט אירע כוכבי לכת ארום און ארום איר, ווי אויך די גלגל וואס פירט די כוכבי שבת, זעט מען ביי ביידע פון זיי די זעלבע צוריקוואקן פון מערב צו מזרח דורכ'ן יאר. דער חילוק איז נאר צווישן די זון און די כוכבי שבת, אז די כוכבי שבת בשעת זיי פאלן צוריק פון מערב צו מזרח, האלטן זיי זיך ביים זעלבן אריענטאציע, זיי רוקן זיך נישט פון ווי זיי זענען כלפי די וועלט. און דאס מאכט אז די זון, אפילו זי פאלט אויך צוריק לכאורה אויפ'ן זעלבן ספיד, רוקט זיך עס אבער אוועק פון די מזלות צוביסלעך יעדן טאג, און אזוי טוישן זיך די מזלות צוביסלעך. וויבאלד אבער די כוכבי שבת, צוזאמען מיט די מזלות, האבן גערוקט זייער פאזיציע אין הימל, ממילא זעט מען סטעלער פאראלעקס און סטעלער אברעישאן דורכ'ן יאר, א זאך וואס איינשטיין האט קיין פראבלעם נישט געהאט דערמיט. איך האב אויך נישט. די ווערטער פונעם הייליגן רמב"ם יסודי התורה ג' איז זייער מדוקדק מיט דעם. ווי ער זאגט, ווערט אלעס געצויגן איינמאל א טאג פון עפעס א כח וואס הייסט גלגל התשיעי. דאס מיינט לכאורה ספעיס אדער יוניווערס. ס'האט נישט קיין שטערענעס, ס'איז אבער די איינציגסטע זאך וואס דרייט זיך איינמאל א טאג פון מזרח צום מערב. אבער תנועתו, היפך תנועת שאר הגלגלים, זאגט דער פירוש דארטן. אלע אנדערע גלגלים אונטער די גלגל התשיעי, און בכללם די גלגל השמיני מיט אלע שטערנעס, אלע כוכבי שבת פון דעם, נישט די אינדיווידואלע שטערנעס וואס דער רמב"ם זאגט אין ז' אז זיי האבן אן אייגענע סיבה וואס דויערט יארן, נאר די גלגל וואס האט אין זיך אלע כוכבי שבת, דער גלגל השמיני צוזאמען מיט כל הגלגלים סובבים מן המערב למזרח. אזוי אויך משמעות אין רמב"ם אליין אין הלכה ב', ווי ער זאגט אז דער איינציגסטער גלגל וואס דרייט זיך מן המזרח למערב איז דער גלגל התשיעי, וואס משמעות איז אז אלע אנדערע דרייען זיך מן המערב למזרח, ווי אויך דער חתם סופר אין בבא בתרא כ"ה ע"א.

אבער די פראבלעם איז אזוי:

די רמב"ם זאגט נישט אז דער גלגל השמיני האט א "יערליכע " סיבוב פון מערב צו מזרח. ס'איז אמת אז ער האט א סיבוב פון מערב צו מזרח, אבער דאס איז א מורא'דיג שטייטע סיבוב, וואס נעמט בערך 25,000 יאר צו ענדיגן א סיבוב. אזוי איז מבואר אין די מפרשים, און ס'איז קלאר אז דאס איז די כוונה.

און ס'קען בכלל נישט זיין אז דער גלגל השמיני זאל האבן א יערליכע סיבוב. אויב דער גלגל השמיני וואלט געהאט א יערליכע סיבוב פון מערב צו מזרח פונקט ווי די זוהן, וואלט די זוהן נישט געטוישט קיין מזלות פון איין חודש צום אנדערן, ווייל אלע שטערנס רוקן זיך יערליך פונקט ווי די זוהן. די גאנצע סיבה פארוואס די זוהן גייט דורך אלע מזלות אין א יאר איז נישט ווייל די מזלות מאכן א סיבוב, נאר ווייל די זוהן מאכט דעם סיבוב, און די מזלות שטייען מער ווייניגער אויף זייער פלאץ. ממילא קען נישט זיין אז דער גלגל השמיני זאל האבן א יערליכע סיבוב.

און נישט נאר דער גלגל השמיני, נאר רוב גלגלים לויטן רמב"ם האבן נישט קיין יערליכע סיבוב. ס'איז אמת אז אלע גלגלים חוץ דעם ניינטן האבן א סיבוב פון מערב צו מזרח, אבער יעדער מיט זיין אייגענעם ספיד. נאר חמה, נוגה און כוכב נעמען בערך א יאר. די לבנה נעמט א חודש, מאדים, צדק און שבתי נעמען לענגער ווי א יאר, און דער גלגל השמיני נעמט פיל לענגער.

דער איינציגער אויסוועג איז צו זאגן אז דער גלגל השמיני דרייט זיך טאקע נישט, ער האלט זיין "אריענטאציע", אבער דער גאנצער גלגל רוקט זיך אוועק פון פלאץ יעדעס יאר אהין און צוריק, א סוירקל פון 186 מיליאן מייל, גענוי לויט דער זוהן'ס היקף. אבער:
1. אזא זאך שטייט נישט אין ערגעץ.
2. אזא זאך האט נישט קיין שום הגיון: פארוואס זאל דער גאנצער גלגל פון אלע שטערנס זיך רוקן גענוי ווי די זוהן, אינאיינעם מיט איר?

honig_model.gif (4.35 MiB) געזען געווארן 16 מאל